Moris mesak iha uma naksobu, avó Francisca “toba nonook” bainhira udan no anin mai

BOBONARU, 20 Agostu 2026 (TATOLI) – Hateke husi laletek, iha dalan boot baliza entre postu administrativu Maliana no postu Bobonaru, matan haree uma fatuk barak pinta ho kór oioin, ho uza materiál modernu. Uma balun haree nakonu ho ema, maibé iha mós uma seluk ne’ebé iha ema na’in-ida de’it no moris mesak.

Situasaun ida-ne’e reflete tebes ba avó feto ida ho naran Francisca de Jesus Pires Leto, tinan 68, ne’ebé hela mesak durante tinan naruk iha uma-lahuk ida nia okos. Uma ne’e husi laran haree borus loromatan, iha tempu udan, udan-been tama la sidi, tanba kalen naksobu no ferrujen hanesan ai-tahan ida karik maran loos ona.

Iha tempu udan monu no anin forte, avó Francisca Leto dalabarak labele toba. Bee tama husi uma ne’ebé anin sobu ona dezde tinan kotuk, no nia hela metin iha fatin ne’ebé durante tinan 17 no sai ona uma ne’ebé nia hadomi.

Notisia relevante: Lidér sira tenke hamutuk hadia povu nia moris di’ak

Iha rai baliza entre Maliana no Bobonaru, iha aldeia Uat, suku Ritabou, postu administrativu Maliana, avó ne’ebé moris iha loron 18 Abríl 1958 ne’e kontinua hela mesak. Iha nia sorin, laiha oan ka la’en atu akompaña nia, maibé iha de’it asu rua mak loron-kalan hamutuk ho nia.

Iha tempu loron, nia sente di’ak uitoan, tanba fatin ne’ebé nia hela ba besik kedas Eskola Bázika Filiál (EBF) Uat ne’ebé bele rona netik labarik sira-nia lian hodi hamaluk nia ho anin fresku foho nian, maibé iha tempu kalan Francisca hela mesak loos ho asu rua ne’ebé nia haki’ak.

Ba avó Francisca, asu rua ne’e sai hanesan kompañia iha tempu nia moris silénsiu nian. Sira hela iha nia sorin bainhira ema seluk fila bá sira-nia uma idaidak.

“Ha’u-nia uma ne’e anin sobu kle’ur ona, tinan kotuk kedas. Ema mai haree, maibé to’o agora la mai tau-matan. Bainhira udan ho anin mai, ha’u toba nonook de’it. Ha’u kalan toba mesak de’it, maibé ha’u-nia asu rua mak hein ha’u. Sira toba iha ne’e hamutuk ho ha’u”, nia konta ba Tatoli, ohin.

Uma ne’e la’ós fatin ida ne’ebé seguru. Udan-been bele tama ba fatin toba, kona nia isin. Iha kalan udan boot, nia dehan, matan labele taka-matan ho di’ak. “Udan-been tama iha ha’u-nia toba fatin, kona ha’u-nia sorin no ha’u-nia oin. Anin boot ha’u la tauk, ha’u hein mate de’it.  Ha’u dehan eipaa… atu bá loos ne’ebé?”, nia hatete.

Francisca haktuir katak nia laiha kapasidade finanseira atu hadi’a fali uma ne’e no durante ne’e depende de’it ba subsídiu idozu, ne’ebé nia simu dalatolu ho montante $180.

“Se ha’u bele halo fali uma ne’e, oras ne’e ha’u halo ona. Maibé, ha’u osan laiha. Ha’u mesak de’it iha ne’e, osan ha’u simu ne’e mak hodi hola foos, mina, modo, no sasán seluk tan”, nia haktuir ho matan-been.

Avo feto isin-mutin, lotuk ne’e, loroloron, nia bá hili ai, kuru bee no halo atividade ki’ik sira. Nia iha mós to’os ki’ik atu kuda batar, maibé la to’o atu sustenta ba nia moris.

Iha tempu uluk, nia konsege hetan tulun husi padre ida husi Ermera, ne’ebé dala-ida lori foos, mina, biti, manta, susuben, supermie no hahán seluk. Maibé, agora, nia tenke depende liuliu ba subsídiu, inklui modo-tahan, fehuk, tomate, baria no lakeru ne’ebé nia kuda iha kintál ki’ik ne’ebé hale’u uma ho medida 6×6 ne’e.

“Hau tein hotu tiha dadeer, han to’o kalan. Aban dadeer mak tein fali, naran han modo-tahan sira besik-besik ne’e”, nia dehan.

Iha sorin seluk, Fátima Soi Tai Soares, hanesan feto-foun família husi avó Francisca, dehan uma ne’ebé avó feto ne’e hela agora, família mak harii. Uluk sira hela hamutuk, maibé tanba situasaun família nia muda, no Francisca kontinua hela mesak iha uma ne’e.

Fatíma dehan família tenta ona atu lori Francisca bá hela hamutuk, maibé avó feto ne’e hili atu kontinua hela mesak.

“Nia lakohi ema preokupa ho nia, tanba nia ema ida la hola mane. Nia dehan labarik barak liu mós nia la gosta, nia hakarak mesak hanesan ne’e, tein kalan nian, han ba loron tomak nian”, katak.

Ba família, tau-matan ba Francisca sai responsabilidade ida ne’ebé sira kontinua tenta, maibé limitasaun ekonomia halo sira la konsege fó resposta ba problema uma ne’e.

“Ami haree nia sente laran-triste tebes, maibé ami atu halo oinsá, tanba ami mós kbiit hanesan ho nia. Ami haree hela, kuandu udan kona nia bokon, ami hateke nia matan-been nakonu, maibé ami fila bá ami hela fatin ne’e mós hanesan, entaun ami atu halo oinsá”, nia kestiona.

Avó Francisca iha esperansa atu hetan fatin ida ne’ebé seguru atu bainhira udan no anin mai, nia bele toba ho hakmatek iha nia uma rasik.

Notísia relevante: APC Bobonaru rejista dezastre naturál 172 durante Janeiru-Jullu

Jornalista: Sergio da Cruz

Editór: Maria Auxiliadora