Xefe Suku Ritabou husú PN halo fiskalizasaun urjente ba projetu irrigasaun Genumatan

BOBONARU, 24 Agostu 2026 (TATOLI) – Xefe Suku Ritabou, postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaru, Maximiano dos Santos Araújo, solisita ba deputadu sira iha Parlamentu Nasionál (PN) atu halo fiskalizasaun direta bá projetu irrigasaun Genumatan, ne’ebé tama iha projetu Planu Dezenvolvimentu Integradu Munisípiu (PDIM) 2025, maibé to’o agora seidauk finaliza.
Maximiano hato’o rekomendasaun ne’e tanba situasaun ne’e halo komunidade preokupa ho razaun tempu udan besik ona atu prepara ba epoka kuda.
Nia argumenta katak implementasaun projetu ne’e la’o atraza no la kualidade, maibé Autoridade Munisípiu Bobonaru la foti desizaun reigoroza hasoru empreza Bia Basan Mogen Unipessoal Lda., tanba deskonfia pratika familiarizmu no partidarizmu iha prosesu aprovizionamentu.
“Buat ki’ik-oan ne’e loloos finaliza tiha ona, tanba ne’e projetu 2025 nian, más halo la hotu, mai to’o 2026 atu tama ona ba Setembru más paradu. Semana rua ona ema la serbisu, rai-mamuk, projetu ne’e ki’ik-oan de’it, maibé tinan rua ona mós la remata”, nia kestiona hafoin halo observasaun ba projetu referidu.
Tuir nia, problema prinsipál ne’ebé afeta ba kontinuidade projetu mak falta materiál lokál no frabrikadu hanesan besi, simentiu no fatuk. Nia konsidera fornesimentu materiál ba projetu ne’e la la’o ho di’ak tanba deskonfia empreza hasoru krize finanseira.

“Badaen sira serbisu hahú iha 29 Juñu to’o mementu ida ne’e mós seidauk selu sentavu ida ba sira”, nia dehan.
Xefe suku ne’e mós kestiona kualidade konstrusaun kanál irrigasaun, ne’ebé, tuir nia, la tuir espesifikasaun téknika ne’ebé estabelese iha Bill of Quantities (BoQ).
Nia hatete, tuir BoQ, konstrusaun kanál tenke uza fatuk-krikil no espesura besik sentímetru ualu, maibé iha fatin balun nia haree konstrusaun konkretu espesura to’o de’it entre sentímetru tolu no lima, no la uza krikil.
Notisia relevante:Traballadór halo asaun protestu hodi ezije direitu ba empreza Bia-Basan Mogen
“Sira tékniku munisípiu mai haree ona dehan atu sobu más iha ne’ebé? Tékniku munisípiu ho kompañia hanesan de’it, tanba cor ne’e tuir BoQ ne’e dehan mahar séntimu 8, iha ne’e séntimu lima mós la to’o. Ne’e klaru katak ba futuru dalaruma bee ne’e mai, uza de’it tinan ida de’it nia aat hotu kedas, tanba laiha kualidade”, nia kestiona.
Nune’e, nia husu ba deputadu sira Parlamentu Nasionál atu tun direta bá terrenu no halo fiskalizasaun no verifika kualidade serbisu ne’ebé implementa hela. “Ha’u dalaruma hatete ema opozisaun kritika ne’e loos, tanba serbisu hanesan realidade hatudu mak ne’e duni. Kompañia mós fó ba ida bele ne’e, más ida labele mós ita obriga fó ba nia ne’e ita sira serbisu iha munisípiu ne’e mós kakutak sira error hotu”, nia lamenta.
Entretantu, trabalhador ida iha projetu ne’e, Daniel Talo, dehan sira para serbisu tanba materiál barak seidauk disponivel no empreza seidauk selu trabalhadór sira-nia direitu.
Nia reforsa katak iha parte konstrusaun kanál besik metru 800, sira halo konkretu ho de’it simentu no rai-henek, maibé la uza krikil tanba empreza la lori materiál iha tempu presiza.
“Ami serbisu ho esforsu, maibé materiál falta fatuk ne’e tékniku sira foin lori setengah tian ida mai, depois la to’o ba raut ho ember tan iha leten, más ne’e mós la to’o. Depois labarik sira mós ezije selu, maibé kompañia dehan osan laiha, ne’ebé sei para tanba osan seidauk selu hamutuk $6.000”, nia dehan.

Daniel adianta katak tékniku munisipál sira impede ona serbisu iha parte balun, tanba kualidade konstrusaun la tuir BoQ. Hodi dehan agora sira konsege remata ona parte intake II, maibé sei falta kanal liu metru 600 no obra balun seluk seidauk kompleta.
“Ha’u hatete ona ba kompañia na’in se ita serbisu hanesan ne’e bebeik, entaun tinan ida-ne’e mós la finaliza”, dehan.
Iha parte seluk, Sekretáriu Autoridade Munisípiu Bobonaru ba Asuntu Planeamentu no Dezenvolvimentu Integradu, Semedo Laco Costa, hatete irrigasaun Genumatan mak projetu PDIM 2025 ne’ebé la konsege finaliza iha tinan kotuk, nune’e kontinua fali iha tinan ida ne’e.
Tuir relatóriu husi ekipa enjenaria, progresu serbisu projetu ne’e lao ho di’ak. Parte intake ne’ebé seidauk remata iha tinan kotuk, agora finaliza ona. “Agora falta de’it kanál besik metru 155 ne’ebé seidauk kompleta. Semana kotuk sira finaliza intake, no agora prepara atu kontinua serbisu kanál ne’ebé seidauk kompleta. Agora halo daudaun, ne’e la to’o tinan, maizumenus iha Outubru nia laran bele finaliza”, nia garante.
Tuir observasaun jornalista Tatoli, iha lokál projetu laiha trabaladór ida mak halo serbisu.
Obra ne’e konstrui ho orsamentu PDIM 2025 ho valór kontratu $229.429,35, hahú iha Abríl no remata Setembru 2025, maibé la konsege finaliza iha tinan kotuk no estende hodi fó biban ba empreza atu konklui iha tinan ne’e.
Autoridade deside munisípiu Bobonaru konstrui irrigasaun atu fasilita agrikultór sira hodi hasa’e produsaun hare hodi responde ba nesesidade doméstika Bobonaru nian no irrigasaun ne’e sei fornese bee ba natar pur volta ektare 400-resin.
Notísia relevante: AMB ameasa atu hapara kontratu empreza konstrutora irrigasaun Genumatan
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

