Top

Parlamentu Foinsa’e diskute kona-ba liberdade espresaun no direitu sidadaun

Abertura ba Edisaun Dalimak Parlamentu Foinsa'e ba tinan 2026. Foto/PN

DILI, 26 Agostu 2026 (TATOLI) – Parlamentu Nasionál (PN) organiza abertura ba Edisaun Dalimak Parlamentu Foinsa’e ba tinan 2026 ho tema “Liberdade Espresaun, Privasidade no Direitu Sidadaun nian”, ne’ebé destina ba estudante sira husi Eskola Sekundária Jerál no Tékniku Vokasionál Munisípiu Dili.

Atividade ne’e partisipa husi eskola 17 ho totál alunu hamutuk 51, ne’ebé akompaña ho sira-nia profesór ida husi kada eskola, ne’e realiza durante loron tolu, entre 26 no 28 Agostu.

Eventu ida-ne’e ho objetivu mak atu promove kultura abertura no transparénsia iha Parlamentu, liuliu iha programa edukasaun sívika ba joven sira, no hakarak estimula interese estudante timoroan sira atu partisipa iha vida sívika no polítika, hatudu signifikadu no ezersísiu mandatu parlamentár no prosesu desizaun sira iha Parlamentu Nasionál.

Aleinde ne’e, promove no dezenvolve importánsia debate no kapasidade argumentasaun ne’ebé bazeia ba respeitu mútuu ba opiniaun no ideia diferente sira, valoriza uzu lia-portugés iha faze hotu-hotu husi prosesu ne’e.

Programa ida-ne’e konsidera importante no espesial ba deputadu estudante sira hodi asume profisaun hanesan deputadu iha Parlamentu Nasionál durante loron tolu nia laran.

Segundu Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Alexandrino Afonso Nunes, hatete Programa Parlamentu Foinsa’e kria iha tinan 2019 nu’udar atividade importante liu ne’ebé PN hala’o, tanba integra asaun abertura no kontaktu sosiedade sívil, liuliu grupu ida ne’ebé espesiál tebes foinsa’e sira nu’udar adultu ba aban-bainrua nian.

“Imi foinsa’e sira mak ita-nia futuru. Foinsa’e sira mak aban-bainrua sei foti desizaun polítika, sosiál no ekonómika importante tebes ne’ebé sei define no kondisiona ita-nia destinu koletivu”, nia dehan iha sala plenária Parlamentu Nasionál, ohin.

Prezidente interinu husi órgaun lejizlativa ne’e fahe reflesaun balun ho tema ne’ebé iha sai elementu komún ida kona-ba sidadaun sira-nia direitu.

Tuir nia, espriénsia país iha tempu koloniál to’o mai luta ba libertasaun nasionál iha rejime polítiku no jurídiku autoritáriu sira-nia ukun okos ne’ebé iha diferensa rejime sira liberdade espresaun no privasidade onra no naran di’ak mai kedas husi ne’ebá.

Aliende ne’e, atu hili independénsia, liberdade no demokrásia ne’ebé konsagra iha Konstituisaun konjuntu signifikativu ida husi direitu fundamentál sira hodi proteje sidadaun sira hasoru Estadu no ninia podér sira.

“Husi 2002, sidadaun hothotu livre no hanesan iha lei nia oin, ne’ebé previstu iha Konstituisaun artigu 16, 17 no iha liberdade espresaun artigu 40 no direitu informasaun artigu 41, artigu 36 direitu ba onra naran di’ak defeza ba sira-nia reputasaun no imajen no onra ba privasidade”, dehan.

Nia hatete katak atu evita repetisaun esperiénsia pasada no asegura direitu fundamentál sira, la’ós de’it letra lei nian mak mekanizmu oioin ba protesaun sidadaun. Nia fó ezemplu bandu sira ba sensura, detensaun, kapturasaun arbitrária, prezunsaun inosénsia to’o kondenasaun finál husi tribunál, garantia asesu ba sidadaun hotu ba tribunál hodi defende sira-nia direitu.

“Indepénsia, demokrásia no respeita ba direitu fundamentál sira mak legadu ida ne’ebé harii husi ita-nia Konstituisaun no ida-ne’e mak devér husi jerasaun sira atu prezerva no proteje ida-ne’e iha prezente”, nia realsa.

Nia subliña katak direitu konstitusionál ba liberdade espresaun permite iha opiniaun ne’ebé la hanesan ho ema seluk hato’o iha plenária no plataforma mídia sosiál. Maibé, direitu ne’e iha limite se tranzmite akuzasaun ho faktu falsu sira no hahalok ida-ne’e mak ilegál no viola ema nia direitu sira ba naran di’ak no onra.

“Nu’udar rezultadu, ha’u bele responsabiliza ba hahalok ilegál ho pagamentu ka indemizasaun no eventualidade ikus mai responsabilidade kriminál”, nia salienta.

Diretór-Jerál Ensinu Sekundáriu Jerál no Tékniku Vokasionál husi Ministériu Edukasaun, Deolindo da Cruz, hatete ministériu serbisu hamutuk ho Sekretaria Parlamentu Nasionál, ne’ebé kada tinan hala’o programa ne’e ho objetivu atu promove demokrásia no edukasaun sidadania.

Nia dehan estudante sira ne’e mai husi eskola sekundária jerál no tékniku vokasionál husi territóriu. Liuhusi prosesu selesaun ne’ebé riguroza no sira tenke forma pakote avansa ba eleisaun mak foin reprezenta idaidak nia eskola.

Nia husu estudante sira halo diskusaun no debate pensamentu ne’ebé krítiku, analítiku, kualidade no hatudu maturidade.

Hodi dehan estudante sira mak futuru nasaun nian, jerasaun kontinuadór sei sai deputadu no ministru. “Nune’e ba oin, ita-boot sira preparadu atu kontinua kontribui ba dezenvolvimentu demokrasia iha Timor-Leste”, nia afirma.

Programa ne’e hala’o entre loron 26-28 Agostu ne’e. Estudante sira sai hanesan deputadu hodi partisipa iha plenária no reuniaun iha komisaun sira hodi halo debate, aprezenta hanoin ho tema ne’ebé iha. Iha plenária ikus, estudante sira sei halo aprovasaun ba rezolusaun ho nia rekomendasaun atu instituisaun relevante sira tau atensaun.

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!