Top

Delegasaun ASEAN vizita projetu reflorestasaun AFoCO iha Balak-Manatutu

Delegasaun ASEAN vizita projetu reflorestasaun AFoCO iha Balak-Manatutu. Foto: Afonso do Rosário

MANATUTU, 28 Agostu 2026 (TATOLI) – Delegasaun ida husi Ministériu Floresta Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla iha inglés), ohin halo vizita ba Manatutu hodi observa direta implementasaun Projetu reflorestasaun Organizasaun Kooperasaun Florestál Aziátika (AFoCO, sigla iha inglés), iha área Balak, Suku Aiteas.

Durante vizita ne’e, delegasaun ASEAN kuda ai-oan iha Balak, hodi reforsa restaurasaun área degradada no aumenta kobertura floresta iha Timor-Leste.

Projetu ne’e implementa ona dezde fulan Outubru 2022 no konsege kuda ona ai-oan liu rihun-150 iha área hektare 130 iha munisípiu referidu.

Vizita ne’e organiza hosi Sekretaria Estadu Floresta, iha ámbitu workshop daruak kona-ba dezenvolvimentu inisiativa ASEAN atu kuda ai biliaun ida no ninia planu implementasaun.

Bartolomeu de Jesus Soares, Koordenadór Kampu Projetu AFoCO iha Balak Manatutu. Foto: Afonso do Rosário

“Ami kompleta ona hektare 130 área reflorestasaun iha ne’e, ho ai-liu rihun-150 mak kuda ona. Taxa sobrevivénsia ai-oan sira ho 82%”, hateten Koordenadór kampu projetu AFoCO, Bartolomeu de Jesus Soares, ba Tatoli, hafoin halo aprezentasaun rezultadu projetu ne’e ba delegasaun sira.

Dirijente ne’e esplika katak implementasaun inisiativa ne’e previstu iha 2021, maibé tanba pandemia COVID-19, implementasaun atrazadu no hahú efetivamente iha Outubru 2022.  Projetu AFoCO/026/2021, ho títulu “Re-greening the Bare Lands in Timor-Leste through Promotion of Locally Customized Restoration Models”, iha orsamentu hamutuk millaun $1,05, husi orsamentu ne’e millaun $1 mai hosi AFoCO no rihun $50 mai husi kontribuisaun Governu Timor-Leste.

Espésie ai ne’ebé uza iha atividade restaurasaun inklui ai-kameli, ai-kakeu no sira seluk ne’ebé hili tuir kondisaun lokál no potensiál ambientál no ekonómiku.

Delegasaun ASEAN. Foto: Afonso do Rosário

Bartolomeu de Jesus Soares hatete durante implementasaun projetu ne’e enfrenta mós dezafiu balun hanesan oinsá atu halo manutensaun área reflorestasaun, inklui falta be’e, tempu bailoro naruk, inséndiu florestál, variabilidade klimátika no animál sira ne’ebé husik livre. “Restaurasaun mak esforsu koletivu. Ita presiza bee, rekursu umanu no servisu hamutuk ho peritu sira atu hadi’a no hetan nia rezultadu,”dehan nia.

Tuir responsavel, esperiénsia ne’ebé dezenvolve iha Balak bele sai baze ba atividade investigasaun, formasaun, konservasaun biodiversidade no dezenvolvimentu inisiativa kona-ba karbonu no finansiamentu klimátiku iha futuru.

Rina Kristanti, Reprezentante husi Diresaun Jerál Jestaun Floresta Sustentável, Ministériu Floresta Indonézia. Foto:Afonsso do Rosário

Durante vizita, reprezentante husi Diresaun Jerál Jestaun Floresta Sustentável, Ministériu Floresta Indonézia, Rina Kristanti, apresia rezultadu ne’ebé nia haree diretamente iha terrenu no konsidera katak projetu ne’e fó benefísiu ba komunidade sira.

“Hau sente orgullu ba kolega sira iha Timor-Leste ne’ebé hetan apoiu hosi ekipa AFoCO. Projetu restaurasaun ne’e la’o ona ho di’ak no fó benefísiu barak ba komunidade,”, nia afirma.

Reprezentante Indonézia ne’e hateten katak benefísiu sira inklui jestaun ekosistema, biodiversidade no mós dimensaun ekonómika ba komunidade lokál.

Rina Kristanti mós hateten katak projetu ne’e tama ona iha faze ikus, ho finál implementasaun sei termina iha setembru tinan ne’e, no subliña importánsia kooperasaun entre AFoCO no Governu Timor-Leste.

Prattana Mersincharoen, Reprezentante Departamentu Floresta Tailándia. Foto:Afonso do Rosário

Iha fatin hanesan, Prattana Mersincharoen, hosi Depertamentu Floresta Tailándia, konsidera atividade kuda ai ne’ebé hala’o iha Balak importante ba inisiativa rejionál ASEAN.

“Atividade ne’e relasiona ho inisiativa ASEAN atu kuda ai-oan biliaun ida, no ha’u fiar katak ita bele ajuda Timor-Leste no nasaun ASEAN sira atu halo rejiaun ne’e sai matak liután”, afirma Prattana Mersincharoen.

Nune’e mós Reprezentante Sekretariadu ASEAN, Pham Quan Minh, subliña importánsia partisipasaun komunidade no parseiru oioin iha atividade reflorestasaun ne’e. “Atividade kuda ai-oan ne’e parte ida husi programa Estadu-Membru ASEAN sira”, afirma Pham Quan Minh, hodi hateten katak inisiativa ne’e envolve Governu, komunidade, organizasaun internasionál no parseiru sira seluk.

Pham Quan Minh hateten katak projetu AFoCO sai hanesan inisiativa ida husi projetu pilotu ne’ebé hetan apoiu hosi kooperasaun rejionál no espera katak Timor-Leste bele hetan benefísiu hosi atividade kuda ai-oan iha futuru.

“Há’u espera katak, depois deklarasaun ofisiál kona-ba inisiativa ASEAN atu kuda ai-oan biliaun ida, ai-horis barak tan mak sei bele kuda tan iha área ne’e”, dehan nia, hodi defende katak inisiativa ne’e bele kontribui ba aumentu atividade reflorestasaun iha Timor-Leste.

Delegasaun ASEAN. Foto: Afonso do Rosário

Reprezentante ASEAN ne’e hateten mos katak esperiénsia ne’ebé observa iha Balak bele sai hanesan lisaun ne’ebé sei partilla ba nasaun sira seluk iha rejiaun, liuliu prátika di’ak sira kona-ba jestaun ai-horis, jestaun bee no partisipasaun komunidade.

Notísia relevante: MAPPF-AFoCO halo konsultasaun ho autoridade Viqueque ba implementasaun programa GCF

Jornalista: Afonso do Rosário

Editora: Isaura Lemos de Deus

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!