Peskiza husi OceanX bele apoia dezenvolvimentu sustentavel Timor-Leste

DILI, 28 Agostu 2026 (TATOLI) – Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska, no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz, destaka katak deskoberta sientífika sira husi oseanu bele sai baze importante ba dezenvolvimentu sustentavel no kria oportunidade ekonómika ba povu Timor-Leste.
Deklarasaun ne’e hato’o iha enserramentu Simpóziu OceanX ho tema “Siénsia ba Futuru Azúl”, ne’ebé realiza iha Dili.
Ministru hato’o apresiasaun ba OceanX, sientista nasionál no internasionál, peskizadór, instituisaun no ofisiál timorona sira ne’ebé kontribui ba misaun sientífika ne’ebé realiza iha tasi Timór.
“Agradese ba CEO OceanX, Vincent Pieribone no ekipa OceanX, nomós ba sientista nasionál no internasionál sira, peskizadór sira, instituisaun sira no ofisiál timoroan sira ne’ebé kontribui ba serbisu importante ida-ne’e no fahe sira-nia koñesimentu ho ami ohin. Peskiza ne’ebé aprezenta durante simpóziu ida-ne’e fó ona ba ita kompriensaun kle’an liu kona-ba ambiente tasi nian ne’ebé estraordináriu ne’ebé hale’u ita-nia rain”, nia hato’o.
Tuir nia, liuhusi observasaun biodiversidade, mapeamentu tasi okos, dadus oseanugráfiku, no peskiza kona-ba baleia no espésie tasi nian seluk, Timor-Leste hetan informasaun sientífika foun ne’ebé bele ajuda Governu komprende di’ak liután rekursu tasi nian.
Governante ne’e dehan katak peskiza ida-ne’e la troka koñesimentu ne’ebé Timor-Leste akumula durante tinan barak, maibé aumenta evidénsia sientífika foun no komplementa informasaun ne’ebé disponivel ona ba Governu, sientista sira no komunidade nian iha ona.
“Deskobrimentu sientífiku importante, maski nune’e, ba Timor-Leste, koñesimentu sientífiku ikusmai tenke serve objetivu prátiku ida. Tenke tulun ita foti desizaun ne’ebé di’ak liu kona-ba ita-nia rekursu tasi nian, hametin konservasaun, hadi’a jestaun peska no apoia oportunidade ekonómika sustentavel ba ita-nia povu”, nia realsa.
Tuir nia, aprosimasaun ida-ne’e konsistente ho dalan dezenvolvimentu ne’ebé Timor-Leste la’o tuir dezde restaurasaun independénsia.
Nia lembra katak, iha tinan 2011, tuir konsulta nasionál ne’ebé luan, Timor-Leste adota ona Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030. Planu fornese enkuadramentu jerál ba dezenvolvimentu nasionál, ho objetivu atu harii nasaun próspera ida ho ekonomia forte no populasaun saudavel no edukadu.
Hodi rekoñese katak prosperidade ba tempu naruk sei presiza ekonomia ida ne’ebé diversifikada liu. Agrikultura no turizmu identifika, hamutuk ho petróleu no rekursu naturál sira, nu’udar indústria estratéjiku sira atu kria empregu, atrai investimentu no apoia dezenvolvimentu nasaun nian.
Nia esplika katak Polítika no Planu Asaun Ekonomia Azúl fornese enkuadramentu ida atu uza rekursu sira-ne’e ho responsabilidade hodi apoia seguransa ai-han, meiu subsisténsia, empregu, turizmu no diversifikasaun ekonómika.
“Parte sentrál ida husi ajenda ida-ne’e maka hasa’e ita-nia koñesimentu kona-ba tasi. Hanesan Primeiru-Ministru reforsa ona, soberania ne’ebé signifikativu presiza koñesimentu no kompriensaun ida kona-ba ita-nia rekursu sira, nune’e desizaun sira bele foti iha interese di’ak liu ba ita-nia nasaun. Ida-ne’e aplika ba ita-nia tasi hanesan mós aplika ba ita-nia rai no ita-nia rekursu minerál no petrolíferu sira”, nia akrexenta.
Ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta, peskiza ne’e importante liu iha relasaun ho peska, tanba ikan nu’udar fonte ai-han no nutrisaun ne’ebé importante ba povu Timór.
Peska sira apoia meiu subsisténsia sira iha komunidade tasi-ibun sira iha país ne’e no iha potensiál atu fó kontribuisaun boot liu ba empregu no ekonomia nasionál.
“Maibé, ita atu dezenvolve ita-nia peska ho sustentavel, ita-nia desizaun sira tenke bazeia ba informasaun ne’ebé di’ak. Ita presiza kompriensaun ida ne’ebé di’ak liu kona-ba ita-nia stock ikan sira no ambiente sira ne’ebé sustenta sira no mós relasaun entre ahu-ruin sira, ekosistema tasi nian no peska sira”, nia hatete.
Tuir nia, koñesimentu ida-ne’e iha valór prátiku diretu. Ida-ne’e bele ajuda Governu atu determina nivel sustentavel sira peska nian, identifika área sira ne’ebé presiza protesaun no dezeña medida jestaun sira ne’ebé permite populasaun ikan sira atu saudavel nafatin.
Nia hatete katak, atu mantein stock ikan saudavel ba jerasaun sira tuirmai, informasaun sientífika ne’ebé hetan husi misaun OceanX bele kontribui ba serbisu ida-ne’e liuhusi aprofunda kompriensaun kona-ba ambiente tasi nian ne’ebé sustenta peska no ajuda identifika área sira ne’ebé presiza peskiza liután.
Informasaun ida-ne’e mós bele apoia prioridade Governu nian iha área konservasaun no dezenvolvimentu.
Illa Ataúru nu’udar ezemplu klaru liu. Ambiente mariña iha Ataúru nia sorin-sorin iha signifikadu internasionál. Komunidade proteje ona parte sira houi ambiente ida-ne’e durante tinan barak, inklui liuhusi área protejida tasi nian ne’ebé jere lokalmente no prátika tradisionál Tara Bandu nian.
Governu oras ne’e halo progresu ba estabelesimentu Parke Nasionál Ataúru. Objetivu maka atu proteje ambiente tasi nian ne’ebé esepsionál, enkuantu kria oportunidade ekonómika sustentavel sira ba ema sira ne’ebé hela iha ne’ebá.
“Ita tenke kombina peskiza sientífika ho koñesimentu no esperiénsia husi ita-nia komunidade tasi-ibun sira, ne’ebé depende no tau-matan ba ita-nia ambiente tasi nian durante jerasaun barak. Ita mós tenke hametin ita-nia instituisaun rasik nia kapasidade atu sientista, estudante, ofisiál peska no ofisiál Governu timoroan sira bele partisipa iha peskiza, interpreta informasaun sientífika no aplika ba polítika no jestaun”, dehan.
Governu mós avansa hela planu sira ba Sentru Peskiza no Edukasaun Mariña nian iha Ataúru atu sentru ne’e fornese baze permanente ida ba konservasaun no edukasaun iha Timor-Leste no atu apoia relasaun sira entre estudante no investigadór timoroan sira no instituisaun sientífika sira husi rejiaun tomak no iha mundu tomak.
Peskiza ne’ebé aprezenta kona-ba baleia sira hatudu ligasaun seluk entre koñesimentu sientífiku no dezenvolvimentu nasionál. Timor-Leste hela iha korredór migrasaun ida ne’ebé importante internasionalmente ba baleia no espésie tasi sira seluk.
“Ida-ne’e suporta diretamente polítika turizmu ne’ebé estabelese ona iha ita-nia Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu. Maibé, ita tenke jere oportunidade sira-ne’e ho responsabilidade. Ida-ne’e maka prinsípiu importante ida husi Ekonomia Azúl: Protesaun ambientál no dezenvolvimentu ekonómiku serbisu hamutuk ba ema hotu nia di’ak”, nia salienta.
Membru Governu ne’e dehan obra ne’ebé ohin aprezenta mós fó hanoin katak iha buat barak ne’ebé seidauk hatene. “Misaun OceanX habelar ona koñesimentu, ida-ne’e mós ajuda ona ami atu identifika pergunta importante sira ba peskiza iha futuru. Timor-Leste komprometidu atu dezenvolve nia Ekonomia Azúl. Ita hakarak ita-nia tasi atu fornese ai-han, meiu subsisténsia no oportunidade ekonómika sira ba ita-nia povu”, nia dehan.
Tanba ne’e, Governu hein atu kontinua serbisu ho OceanX iha futuru no hakarak atu kooperasaun ne’e aliña nafatin ho Timor-Leste nia prioridade nasionál sira, enkuantu hametin koñesimentu sientífiku kona-ba oseanu no, importante liu, koñesimentu, abilidade no kapasidade hosi ami-nia povu rasik.
Notísia relevante: Governu promove produtu Timor-Leste iha Simpóziu OceanX
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

