Top

Komunidade Maliana hanoin hikas Mateus no Silvano, vítima trajédia PJLA iha 02 Setembru

Família no organizasaun rezisténsia autoriade sivíl no militár kari ai-fuan no sunu lilin iha monumentu trajédia Posko Joventude Loriku Asuwain iha Boracha-Laran, suku Lahomea, postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaru. Foto Tatoli/Sergio da Cruz

BOBONARU, 02 Setembru 2026 (TATOLI) – Komunidade Boracha-Laran, suku Lahomea, postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaru, hanoin hikas loron 02 Setembru 1999, ne’ebé sai hanesan memória trájika ida, tanba iha loron ne’e joven na’in-rua, Mateus da Conceição no Silvano Soares, lakon sira-nia vida.

Iha tinan 27 liubá, Mateus da Conceição no Silvano Soares, mate iha zona konfrontu entre joven rezisténsia, milísia no militár Indonézia, ne’ebé akontese iha Posko Juventude Loriku Asu’ain (PJLA), pur volta tuku 15h00 ka 16h00, molok anunsia rezultadu votasaun ba Timor-Leste nia ukun-rasik an, iha 04 Setembru.

Hodi lembra juventude asu’ain na’in-rua ne’e nia sakrifísiu, komunidade no família, organizasaun rezisténsia, autoridade sivíl no militár sira husu misa agradesimentu, kari ai-funan no sunu lilin iha semitériu no monumentu ne’ebé hala’o iha Boracha-Laran, hodi reza no fó omenajen ba sira ne’ebé fó sira-nia moris ba luta ukun-rasik an nian.

Iha omília, amu selebrante Pedro Canísio, hatete katak Mateus da Conceição no Silvano Soares sai parte husi vítima sira ne’ebé lakon sira-nia moris iha tempu Timor-Leste luta ba ukun-rasik an.

Nia lembra katak iha tempu ne’ebá povu Timor-Leste hakarak ukun-rasik an no sai husi dominasaun ne’ebé konsidera halo aat no la tuir povu nia hakarak. “Ita hakarak ukun-rasik an, ita hakarak sai husi ukun ida ne’ebé ema hewai ita, ema halo aat ita no halo buat hotu-hotu ne’ebé la tuir ita-nia hakarak”, nia dehan.

Família no organizasaun rezisténsia autoriade sivíl no militár kari ai-fuan no sunu lilin iha monumentu trajédia Posko Joventude Loriku Asuwain iha Boracha-Laran, suku Lahomea, postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaru. Foto Tatoli/Sergio da Cruz

Saserdote ne’e afirma katak joven na’in-rua ne’e, hanesan mós joven rezisténsia sira seluk, hatene katak luta ba liberdade iha risku boot maski hasoru ameasa no torturasaun, maibé sira nafatin hamriik metin iha sira-nia pozisaun.

Ba amu selebrante, sakrifísiu sira ne’ebé sira halo iha tempu ne’ebá tenke sai memória ba jerasaun foun atu hatene katak liberdade Timor-Leste la mai ho fasilidade, maibé liuhusi sakrifísiu ema barak. “Sira ne’ebé matebian ona iha Masakre Setembru Negro, sira mak fó sira-nia an atu ita bele moris, sira mak fó sira-nia an ba Timór nia ukun rasik-an, hodi hetan liberdade loloos no justisa”, nia dehan.

Iha sorin seluk, Sekretáriu Autoridade Munisípiu Bobonaru ba Asuntu Administrasaun no Finansa, Domingos da Costa, realsa katak komemorasaun ne’e importante atu hanoin joven sira ne’ebé fó sira-nia moris hasoru inimigu iha luta ba independénsia.

Nia hatete katak povu Timor-Leste konsege hetan ukun-rasik-an, maibé rezultadu ne’e mós lori sakrifísiu, tanba balun moris no seluk mate iha prosesu luta. “Ohin ita selebra loron ida-ne’e ba joven na’in-rua ne’ebé fó sira-nia hirus-matan hodi hasoru inimigu. Ikus, ita ukun-rasik an, ita manán, maibé balun mate”, Domingos dehan.

Atu valoriza memória Masakre Setembru Negro, Autoridade Munisípiu Bobonaru tau naran Jardín Setembru Negro ne’ebé besik Rotunda Maliana. Jardín ne’e inklui memória ba ema hotu ne’ebé mate iha Setembru Negro, hanesan forma ida atu autoridade no komunidade rekoñese sira-nia sakrifísiu.

Domingos promete katak autoridade mós prontu hamutuk ho família halo planu atu kria fatin, jardín ka monumentu dignu ba matebian na’in-rua ne’e.

“Ita labele husik ita-nia maluk joven na’in-rua ne’e iha fatin ida-ne’e. Ita tenke halo planu atu tau iha fatin ida ne’ebé dignu. Ita halo jardín simples oan ida depois hotu-hotu iha tempu bele mai sunu lilin, hatene sira-nia istoria mate tanba saida”, nia salienta.

Iha parte seluk, Responsavel Organizasaun Dewan Solidaritas Mahasiswa, Pemuda dan Pelajar Timor-Timur (Dewan Solidaritas) Munisípiu Bobonaru, Amílcar Tavares, husu autoridade munisipál atu la muda monumentu no fatin ne’ebé liga ho istória Mateus no Silvano nian.

Amílcar, ne’ebé iha tempu ne’ebá mós envolve iha movimentu joven, konta katak saudozu Mateus mate ho kilat-musan, tanba brani liu no firme iha prinsípiu katak mate ka moris ukun-rasik an.

Nia haktuir asaun ne’ebé Mateus halo ho aten-brani salva estudante no povu Maliana barak nia vida. “Kalan matebian haruka labarik sira bolu, ha’u tun mai, ami rua sei tunu manu iha ponte ne’e. Nia dehan aban sei akontese buat ruma, ha’u dehan la’e, orsida ema mate barak. Ha’u dehan keta depois ita provoka malu iha ne’e, se la provoka klaru dia 04 Setembru ne’e rahun, Ho situasaun ida-ne’e ami joven, mahasiswa mate barak, ami tau malu iha ne’e, kartus mai la para, ha’u mós halai no ikus rona maun-alin ne’e mate, ohin hela de’it memória”, nia haktuir.

Iha sorin seluk, Responsavel Postu Juventude Loriku Asu’ain (PJLA) Munisípiu Bobonaru, Amándio Soares Gusmão, afirma katak Mateus no Silvano nia mate hanesan parte husi prosesu luta no konsekuénsia ne’ebé lori Timor-Leste ba independénsia.

Nia rekorda katak trajédia PJLA akontese tanba joven rejisténsia lamenta ho autoridade seguransa no milísia ne’ebé kontinua halo torturasaun no oho povu maski antes ne’e selebra ona akordu dame.

“Antes iha dia 30 ami asina tiha akordu dame, maibé depoizde eleisaun hotu sira kontinua kaer joven sira iha Balibó, entaun husi joven rejisteésia, liuliu Mateus hanesan koordenadór seguransa iha PJLA nian la simu, tanba nia dehan ita halo tia akordu dame, maibé sira sei intimida nafatin ita-nia ema.  Entaun, sira provoka malu iha Bola Guling fatin, depois loron 02 Setembru 1999 dadersán milísia sira mai tuda-malu. Tanba ne’ mak Mateus no Silvano mós hetan tiru, tanba tuda-malu entre milísia no joven rezisténsia”, nia haktuir.

Amándio afirma katak iha konflitu ne’e, milísia sira la’ós de’it ema sivíl, maibé iha alegasaun katak elementu militár sira mós iha kotuk no uza farda hanesan milísia.

Hafoin tinan naruk luta, Timor-Leste tama ona iha era independénsia, maibé memória kona-ba ema sira ne’ebé mate iha luta tenke nafatin sai parte husi edukasaun ba jerasaun foun.

Mateus da Conceição no Silvano Soares, joven na’in-rua ne’ebé mate iha Boracha-Laran iha 02 Setembru 1999, sai símbolu ida husi sakrifísiu ne’ebé komunidade lokál kontinua hanoin.

Ba família, líder juventude, autoridade no komunidade, komemorasaun ne’e la’ós de’it kona-ba matebian sira, maibé mós kona-ba responsabilidade atu rai istória no tranzmite ba labarik no joven sira kona-ba dalan naruk ne’ebé povu Timor-Leste liu hodi hetan ukun-rasik an.

Tanba ne’e, memória loron 02 Setembru 1999 nafatin sai loron ida atu omunidade Boracha Laran hamutuk reza, hanoin no fó omenajen ba Mateus no Silvano, no ba vítima hotu ne’ebé fó sira-nia moris ba liberdade Timor-Leste.

Notísia relevante: Jardín Setembru Negro iha Maliana loke ona ba públiku

Jornalista: Sergio da Cruz

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!