FM prefere Governu halo reforma abrajante ba institusaun PNTL

DILI, 08 Setembru 2026 (TATOLI)–Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein (FM), Nelson Belo, konsidera tempu ona atu Governu halo reforma ba instituisaun Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) nune’e bele mellora servisu iha futuru.
“Fundasaun Mahein ohin to’o pontu ida agora deklara katak presiza ona reforma abrajante ba setór seguransa,” Diretór FM hato’o ba Jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha edifísiu FM, Hudi-Laran, Kuarta ne’e.
Reforma ne’e tanba bazeia ba FM nia monitorizasaun, liuliu liga ba utiliza kilat sala no referénsia superiór sira ne’ebé mak kazu la’o daudaun hela iha hela Tribunál maibé kontinua asume kargu formál iha instituisaun Estadu.
“Ida-ne’e atu hatudu mai ita katak pesoál ka superiór sira ne’e laiha ona kredibilidade, tanba sá mak sira kontinua nafatin iha ne’ebá,” nia akresenta.
Diretór Ezekutivu ne’e prefere bainhira reforma halo tenke hahú husi rekursu umanu, lejizlasaun no mekanizmu kurrikulár.
“Mekanizmu kurrikulár hanesan Polísia uza forsa husi instituisaun militár no instituisaun Polísia, maibé durante ne’e nafatin utiliza sala,” nia katak.
Notísia relevante : Komandu PNTL dezarma no suspende membru CSP ne’ebé fasilita kilat ba xineza
Bazeia ba FM nia monitorizasaun durante ne’e ba utilizasaun kilat, hanesan kazu omisídiu iha tinan 2018 iha Kuluhun, membru Polísia tiru joven na’in-tolu no nain-haat tenke hetan kanek todan, iha tinan 2021 ema na’in-rua mate iha área Ainitas-hun Lahane, enkuantu ida seluk kanek todan no iha Janeiru 2022 membru PNTL na’in-neen, hanesan Ajente Seguransa Estadu iha Kovalima envolve konfrontu ho ema sivil ne’ebé rezulta joven ida mate.
Iha momentu ne’ebá, FM fó sai deklarasaun katak violénsia no indisiplinár ne’ebé Ajente Seguransa Estadu halo ne’e hanesan problema sériu no bele fó ameasa la’ós de’it seguransa públiku maibé mós lejitimidade Estadu nian.
Aleinde ne’e, espresa mós preukupasaun kona-ba prosesu disiplinár sira ne’ebé mak iha ligasaun ho Ajente Seguransa Estadu nian laiha evidénsia klaru, ne’ebé hanesan lisaun nu’udar instituisaun ne’ebé mak implementa hela.
FM mós rejista kazu utiliza sala kilat ne’ebé maski la envolve omisídiu maibé sai preukupasaun públiku, iha tinan 2023 alegasaun ne’ebé envolve tiru entre komunidade nia animál inklui kazu sira ne’ebé mak alegadamente Pesoál Seguransa Estadu, ne’ebé maski komunidade kesar kazu sira ne’e maibé seidauk iha akompañamentu adekuadu no dala ruma lakon tiha de’it sein iha rezolusaun.
Diretór relata tan, iha tinan 2023 atuál Diretór SNIE, Longuinhos Monteiro ne’ebé mak hetan alegasaun subar kilat iha Loes ho nia rezidénsia iha Fomento ne’e sai ona preokupasaun públiku maske iha absolvesaun formál.
Nune’e mós iha tinan 2026, kazu Wetaba ne’ebé halakon sidadaun ho naran Terezinha nia vida, maibé ema halo narativa ida katak lafaek maka tata, no seluk, kazu pesoál Polísia tiru vítima ida iha Uatukarbau Munisípiu Vikeke.
Diretór FM nota, Polísia nafatin enfrenta problema jestaun tanba ema sira ne’ebé mak polítiku sempre tau kanuru tohar ba iha PNTL nia jestaun no halo instituisaun ne’e atu dezenvolve-an labele.
“Ema sira ne’ebé mak Komanda hela instituisaun Polísia sira-nia kazu iha Tribunál, sei Komanda no halo jestaun sá tan ajente sira. Tanba ne’e mak Fundasaun Mahein haree husi referénsia sira ne’ebé mak ohin temi ona ne’e katak to’o ona tempu atu halo reforma abrajante ba setór seguransa,” nia afirma.
Diretór ne’e reforsa tan, reforma ne’e la’ós rekursu umanu no lejizlasaun de’it maibé mekanizmu, jestaun no kurríkulu Polísia tenke muda hanesan ba teste psikolojia ba membru PNTL foun ka makanizmu sira kona-ba rotasaun ba membru sira, insentiva liliu sira-nia saláriu Governu tenke haree ona.
“Mekanizmu importante sira ne’e tenke tau konsiderasaun hodi sai hotu pakote boot ida ne’ebé presiza reforma hodi bele motiva no hamosu profisionalizmu ha instituisaun,” nia tenik.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

