Ramos-Horta husu reforsa kuadru legál atu proteje sidadaun no negósiu ki’ik

DILI, 15 Setembru 2026 (TATOLI)-Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, husu ba Governu no Parlamentu Nasionál atu avalia no reforsa kuadru legál kona-ba kréditu informál hodi proteje sidadaun no negósiu ki’ik sira husi prátika esplorasaun ekonómika.
Ramos-Horta hatete katak seguransa jurídika presiza proteje sidadaun no negósiu ki’ik sira kontra situasaun sira ne’ebé bele lori ba esplorasaun ekonómika.
Tuir nia, sidadaun no empreza barak hasoru difikuldade atu hetan empréstimu liuhusi sistema bankáriu formál. Bainhira sira konsege hetan finansiamentu, kondisaun kréditu no enkargu finanseiru sira dalaruma bele sai todan ba empreza ki’ik no família sira ho rendimentu limitadu.
Bainhira kréditu formál la disponivel ka la asesivel, ema balun ikusmai rekorre ba empréstimu informál sira.
“Ami simu ona relatóriu sira-ne’ebé preokupante kona-ba situasaun sira iha-ne’ebé kobra taxa juru sira ne’ebé aas tebes, ne’ebé bele to’o 10%, 20% ka mezmu 30% kada fulan, hodi tau devedór sira iha situasaun dívida nian ne’ebé sai pratikamente imposivel atu ultrapasa”, nia hatete iha abertura sesaun solene lejizlativa dahaat iha lejizlatura daneen iha reuniaun plenária Parlamentu Nasionál, ohin.
Nune’e, nia husu ba Governu no Parlamentu Nasionál atu avalia urjentemente no reforsa kuadru legál ne’ebé aplikavel ba kréditu informal, prátika uzura no kobransa dívida abuziva. Tuir nia, kuadru legál ne’e tenke estabele limite klaru, mekanizmu atu halo denúnsia, protesaun ba vítima sira no sansaun efetivu ba prátika ilegál.
“Ita mós presiza kria kondisaun sira ne’ebé di’ak liu atu sidadaun, agrikultór, traballadór no empreza mikro, ki’ik no médiu sira bele hetan asesu ba kréditu formál, responsavel no ho kustu ne’ebé razoavel, liuhusi fortalesimentu mekanizmu garantia, mikrofinansiamentu no instrumentu finanseiru sira seluk ne’ebé adekuadu ba ita-nia realidade”, nia dehan.
Tuir Ramos-Horta, labele harii ekonomia ida ne’ebé produtiva se emprezáriu sira labele finansia sira-nia negósiu.
Tanba ne’e, nia konsidera katak kréditu tenke sai instrumentu dezenvolvimentu, la’ós armadilla ida ne’ebé kondena família no empreza sira ba siklu dívida ne’ebé laiha rohan.
Ramos-Horta salienta katak presiza mós estuda mekanizmu ba reestruturasaun dívida ka, bainhira legalmente justifikadu, perdaun dívida balun, partikularmente iha kazu sira ne’ebé família ka emprezáriu ki’ik sira hasoru sira vulnerabilidade ekonómika no dívida ne’e sai la sustentavel.
Hodi sujere, mekanizmu sira-ne’e tenke estabelese ho kritériu ne’ebé klaru, transparénsia no responsavel, hodi prevene abuzu sira no garante katak sistema finanseiru kontinua funsiona ho forma sustentavel.
Notísia relevante: Prezidente Repúblika ezije aprovasaun Lei Protesaun Investimentu iha Timor-Leste
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

