Top

Husi Foho Matebian to’o Mehara: Re-organizasaun rezisténsia no sorumutu entre Xanana ho Dom Martinho

FB_IMG_17900554805426849

Tenke koñese ó-nia rain, tenke koñese ó-nia a’an didi’ak, koñese mós inimigu. Se lae, ita dehan funu ne’e tiru malu de’it. — Kay Rala Xanana Gusmão

LAUTEIN, 20 Setembru 2026 TATOLI) — Suku Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautein, la’ós de’it rai ne’ebé mak ho nia paisajen furak iha ponte leste maibé rai ida-ne’ebé mós sai sasin ba momentu importante, tanba Komandante Ein-Xefe FALINTIL no Atuál Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hahú ligasaun ho igreja Katólika hodi ko’alia no refleta kona-ba kauza nasionál ba auto-determinasaun Timor-Leste, hafoin ‘baze de apoio’ rahun husi liman-kro’at, no kbiit militár Indonézia nian.

Iha Domingu, 20 Setembru 2026 – momentu oportunu no importante ida, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, Antigu Komandante Em-Xefe FALINTIL, dada-lia ho Jornalista sira iha Lagoa Iralalaru nia ibun besik mós foho Paicau huun, no haktuir istória no memória luta iha tempu gerilla, ne’ebé nia rasik hanesan autór moris no nia rasik esperiénsia, no konta fali dalan naruk ne’ebé ultrapasa ho sakrifísiu ho abnegasaun, liu husi Foho Matebian, Legumai, Oi, Iralafai, Soru to’o Mehara, molok nia hasoru malu ho Dom Martinho da Costa Lopes.

Tuir istória, haktuir husi Komandante Ein-Xefe Kay Rala Xanana Gusmão, iha tinan 1977–1978, situasaun iha sentru rezisténsia sai difísil tebes. Forsa rezisténsia no populasaun hasoru presaun boot husi operasaun militár Indonézia, ne’ebé halo populasaun husi Baukau, Venilale, Ossu, Vikeke, Uatolari, Uatokarbau, Tutuala, Iliomar, Lautein, Luro no Laga sa’e bá área Foho Matebian, hodi salva no proteje aan.

Iha momentu susar ne’ebá, presaun liman-kro’at Indonéziu nian  aumenta liután ho serku, morteiru, kaiñaun no atake husi aviaun – husi tasi, lalehan, no rai. Kondisaun populasaun mós sai todan no difisil liután tanba falta hahán no bee.

Iha situasaun ida-ne’e, populasaun barak mate barbaramente – lakon inan-aman, maun-alin, família, no parente sira, tanba atake kruel no dezumanu, moras tanba kauza oioin, no difikuldade atu hetan hahán no bee, hatutan moris iha momentu perigozu ne’e.

Ho kondisaun ne’ebé sai grave, lideransa rezisténsia reuni atu buka dalan, define estratéjia, no polítika foun hodi kontinua luta. Husi ko’alia ho Nicolau Lobato, desizaun ida maka mosu: Transforma Ponta Leste sai zona rejiaun espesiál gerilla.

“Forsa hotu tenke mai to’o sentru… Ponta Leste sai rejiaun espesiál gerilla,” PM Xanana lembra kona-bá desizaun iha tempu ne’ebá.

Iha Novembru 1979, depois desizaun atu re-organiza rezisténsia, hanesan Komandante Ein-Xefe, Xanana ho nia kompañia atravessa área Legumai, entre Baguia no Luro.

Iha momentu ne’ebá, nia konta katak forsa rezisténsia komesa fahe no balun rende, enkuantu sira seluk kontinua buka dalan, ho kapasidade no objetivu luta ne’ebé klaru, atu akompaña populasaun ne’ebé tuun husi foho, entre sobrevive no esperansa ba independénsia.

Oi nu’udar ‘Universidade gerilla’

Iha área Oi, Xanana konsidera hanesan universidade ida ba nia hodi estuda estratejia, tátika, no téknika gerilla nian, inklui analiza esperiénsia luta país sira seluk. No, nia lori livru no dokumentu sira atu komprende di’ak liu oinsá atu organiza gerilla no adapta luta ho kondisaun rai-laran.

“Ne’e maka iha Oi ne’ebá ha’u estuda haree didi’ak saida mak sala, saida mak loos. Tanba buat sira ne’e hotu maka ha’u temi Oi nu’udár universidade gerilla,” Xanana Gusmão haktuir.

Ba Xanana, luta gerilla la depende de’it bá arma. Komandante no membru rezisténsia presiza koñese rai, koñese aan rasik, koñese populasaun no koñese inimigu.

Re-organiza funu no hamosu Frente  Klandestina

Hafoin husi re-organizasaun forsa, rede klandestina komesa kuda abut no hametin iha área Ponta Leste. Kontaktu ho populasaun no ema sira ne’ebé bele ajuda rezisténsia sai parte husi estratéjia atu mantein komunikasaun no apoiu bá luta.

Xanana konta katak, husi Mehara to’o Iralafai, nia aprende oinsá ema sira movimenta iha área ne’ebé kontrola hosi forsa Indonézia, inklui maneira atu atravesa postu militár sira sein halo suspeita.

Iha Soru, nia hasoru komandante sira hanesan Faluchai, Mauchai no Malurasa, no ko’alia kona-bá nesesidade atu re-organiza forsa sira iha Ponta Leste.

Depois, nia hamutuk ho Adelino Kau ba Laga, Kelikai, Ossu no Uatolari hodi buka komandante no forsa sira seluk atu hamutuk re-organiza rezisténsia.

Iha Maiu 1980, Xanana deside sai husi área Matebian ho kompañia ida hodi buka no kontaktu ho forsa rezisténsia iha Timor tomak – husi rai-ulun. To’o rai-ikun, husi tasi-feto to’o tasi-mane, ho hanoin no kompromisu ida atu hametin fali korrente luta iha inimigu sira-nia leet.

Iha 1981, lideransa rezisténsia bolu reuniaun iha Lalini hodi halo re-organizasaun rezisténsia. Paralelamente, rede klandestina kontinua hala’o atividade no dokumentasaun kona-bá situasaun no re-organizasaun luta.

Sorumutu sekreta Monseñor Dom Martinho ho Xanana Gusmão iha Kopasus nia leet

Bainhira rona  katak Dom Martinho atu mai área Lospalos no Tutuala, Xanana no Liurai Miguel prepara kontaktu ho nia.

Iha momentu ida, Dom Martinho to’o besik Mehara. Enkontru ne’e akontese iha situasaun segredu, ho risku maka’as tanba área sei iha kontrolu militár.

Xanana konta katak Dom Martinho iha intensaun atu halo konfisaun no ko’alia kona-bá mudansa polítika no orientasaun foun iha rezisténsia.

Iha konversa ne’e, Xanana esplika bá Dom Martinho katak rezisténsia muda ona nia abordajen polítika, ho prioridade bá unidade no luta bá ukun-aan, duké fó énfaze bá diferensa ideolójika husi tempu uluk.

“Nia hakarak hatene loloos mudansa polítiku ne’e oinsá ona,” Xanana lembra.

Konversa ne’e la’o iha tempu-naruk, enkuantu ema sira iha li’ur halo seguransa – komfia iha matenek, esperiénsia, no kapasidade rasik. Iha momentu ida, ema mai tuku odamatan atu fó avizu katak inimigu besik ona. Dom Martinho no ema sira ne’ebé hamutuk ho nia sai husi fatin ne’e ho seguransa.

Bá Xanana, enkontru ho Dom Martinho iha Mehara sai parte importante ida husi prosesu kontaktu no kompriensaun entre lideransa rezisténsia no Igreja Katólika iha períodu ida-ne’ebé Timor-Leste sei iha hela okupasaun ilegál husi Indonézia.

Komandante Em-Xefe haktuir,   kona-bá dokumentu sira ne’ebé rezisténsia rai iha área Mehara. Dokumentu sira ne’e, tuir nia, inklui relatóriu no informasaun kona-bá re-organizasaun luta.

Bainhira Dom Martinho atu sai husi área ne’e, Liurai Miguel no ema sira seluk halibur dokumentu sira no falun ho Tais, ho kuidadu, antes lori bá karreta.

Xanana esplika katak dokumentu sira ne’e depois haruka bá delegasaun FRETILIN iha estranjeiru, no balun la konsege rai iha Museu da Resistência tanba iha 1999 situasaun seguransa no destruisaun dokumentu.

Prezerva memória hodi haktuir istória

Tuir PM Xanana, memória kona-bá luta rezisténsia presiza konta ho loloos, liuliu bá jerasaun foun no jornalista sira, atu sira komprende prosesu naruk ne’ebé liu husi povu Timor-Leste, iha jornada luta no edifikasaun Estadu – pasadu, prezente, no futuru.

Nia hateten katak, vitória iha luta la mai husi forsa armada de’it, maibé mós hosi kapasidade atu aprende, adapta, koñese rai, koñese populasaun no organiza rezisténsia.

“Tenke koñese ó-nia rain, tenke koñese ó-nia a’an didi’ak, koñese mós inimigu. Se lae, ita dehan funu ne’e tiru malu de’it,” nia afirma.

Narrasaun husi Mehara, husi Foho Matebian to’o Oi, hosi zona klandestina to’o enkontru ho Dom Martinho, hatudu katak rezisténsia Timor-Leste iha períodu ne’e la’ós de’it kona-bá konfrontu armadu, maibé mós kona-bá re-organizasaun, aprendizajen, komunikasaun, unidade no relasaun ho populasaun.

Bá PM Xanana, fatin sira ne’ebé uluk sai parte hosi luta presiza sai mós fatin memória, atu istória sira ne’ebé akontese iha rai-laran la lakon hamutuk ho tempu.

 

Istória rezisténsia husi Foho Matebian to’o Mehara hanorin ita katak vitória no independénsia Timor-Leste nian moris husi sakrifísiu boot, unidade, no matenek jerasaun uluk nian. Mai ita hamutuk lori laran-metin no neon-ida hodi defende nafatin ita-nia rain nia soberania no independénsia!

 

Jornalista : Anito Soares

Editór : Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!