Top

Governu sensibiliza politika Ekonomia Azúl no lansa Baleia Azúl iha Aileu

Governu liuhusi Ministériu Edukasaun no Gabinete Fronteira Terestre no Marítima halo kampaña sensibilizasaun politika ekonomia azúl no lansa Baleia azúl iha Munisipiu Aileu. Imajen Tatoli/Felicidade Ximenes.

AILEU, 25 Setembru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Edukasaun no Gabinete Fronteira Terestre no Marítima halo kampaña sensibilizasaun politika ekonomia azúl no lansamentu Baleia azúl iha Munisipiu Aileu.

“Loron balun liubá, iha Munisipiu Likisá, ami halo inaugurasaun ba Lenuk ida. Ohin, iha Aileu, ami simu baleia ida. Balada rua ne’ebé la hanesan, iha fatin rua ne’ebé la hanesan, maibé ho mensajen ida de’it mak tasi Timor-Leste presiza ita hotu,” Ministra Edukasaun, Dulce Soares, hateten iha nia intervensaun iha salaun Timor Klaran, Aileu Villa, ohin.

Nia dehan, karik ema ruma bele husu tansá ko’alia kona-ba tasi no tanba saida mak tau Baleia ida iha Munisípiu Aileu, tanba nia halo ema hotu hanoin hetan kona-ba buat ne’ebé importante tebes mak la presiza hela besik tasi hodi bele proteje tasi.

Ministériu Edukasaun integra ona kestaun sira-ne’ebé relasiona ho protesaun ambiente, oseanu, no rekursu naturál sira iha kurríkulu Ensinu Báziku nian.

“Maibé eduka atu proteje ambiente labele hela de’it iha livru sira ka iha klase laran. Entaun, estudante sira, bainhira Ita-Boot sira haree Baleia ida-ne’e, keta haree de’it hanesan arte ida ka hanesan kontentór ida atu tau plástiku. Haree ida-ne’e hanesan lembransa ida. Lembransa ida katak ita-nia hahalok iha konsekuénsia. Ema-neʼebé soe botir ba rai bele hanoin. Neʼe botir ida deʼit. Maibé se ema rihun ida hanoin hanesan, ita sei iha botir rihun ida,” nia afirma.

Governu liuhusi Ministériu Edukasaun no Gabinete Fronteira Terestre no Marítima halo kampaña sensibilizasaun politika ekonomia azúl no lansa Baleia azúl iha Munisipiu Aileu. Imajen Tatoli/Felicidade Ximenes.

Nune’e, nai dehan, ME hakarak husik hela dezafiu ida-ne’ebé simples tebes ba joven sira iha Munisípiu Aileu nian atu sai guarda ba Baleia ida-ne’e.

”Ita la presiza hein projetu boot sira atu hahú muda Timor-Leste. Maibé, ita bele hahú ho botir ida ita bele hahú iha eskola ida, ita bele hahú iha ne’e,” nia hateten.

Iha fatin hanesan, Diretora Jeral Gabinete Fronteira Terestre Maritima, Helena Araujo, hateten Governu Timor-Leste aprova tiha ona polítika no planu asaun iha loron 20 Fevereiro 2026, hanaran “Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Tasi Timor-Leste ne’ebé Reziliente no Sustentável 2025–2035”.

”Polítika ida-ne’e konsidera tasi hanesan pilar importante ida ba dezenvolvimentu nasaun nian ne’ebé sustentavel liuhusi programa Ekonomia Azúl. Ekonomia azúl mak maneira ida atu uza no jere rekursu tasi no área kosteira ho sustentável, hodi promove kresimentu ekonómiku, kria no hadi’a oportunidade servisu, no iha tempu hanesan proteje ambiente no rekursu tasi nian ba jerasaun agora no jerasaun sira tuir mai,” Helena Araujo informa.

Nia esplika, Gabinete Fronteiras Terrestre no Marítima (GFTM) nia responsabilidade ida iha área Ekonomia Azúl Timor-Leste, mak halo sensibilizasaun ba programa Ekonomia Azúl Timor-Leste. Hó ida-ne’e ohin iha munisipiu Aileu, GFTM hala’o aprezentasaun públika nu’udar parte husi kampaña “Ha’u-nia Tasi, Ha’u-nia Timor”.

”Iha munisipiu Aileu, ita mai ho tema ida hanaran ‘Tasi Hahú Husi Ne’e, Ekonomia Azúl, Husi Foho To’o Tasi’. Kampaña ida-ne’e nia objetivu mak atu hamosu maneira foun ida oinsá atu responde ba problema lixu liuliu lixu plástiku, ne’ebé bele estraga biodiversidade no ambiente tasi nian.

Kampaña ida-ne’e iha komponente importante rua edukasaun no sensibilizasaun kona-ba kestaun ambientál,” nia relata.

Nu’udar parte husi kampaña ne’e, GFTM kria eskultura ida ho naran “Ikan Azúl. Ikan Azúl sai nu’udar símbolu ida kontra lixus plástikus ne’ebé aumenta ba bebeik. Tanba ne’e, aleinde nia valor artístiku, eskultura ne’e sei iha mos funsaun prátika nu’udar fatin atu halibur botir plástikus sira. Wainhira eskultura ne’e nakonu ona ho botir plástiku, Empreza Caltech sei ba lori hodi halo resiklajen hodi torna botir plástiku sira-ne’e ba sasán sira-ne’ebé útil tebes.

”Programa sensibilizasaun ida-ne’e sei hala’o iha munisipiu balun iha Timor-Leste, ne’ebé hala’o tiha ona iha kapital Dili no Munisipiu Likisá, ohin loron ita hala’o iha Aileu no sei kuntinua iha Munisipiu seluk hanesan Manatutu, Baukau no Lautein. Agora daudaun, programa ida-ne’e foka liu ba estudante sira, sai hanesan aproximasaun ida hodi aumenta sira-nia koñesimentu kona-ba importánsia tasi nian iha ita ema-nia moris no perigu husi lixu sira, liuliu lixu plástiku ne’ebé bele estraga embiente tasi no biodiversidade mariña,” nia dehan.

Prezidente Autoridade Munisipiu Aileu, Jacinto Ribeiro Dias, hateten ekipa tékniku sira durante ne’e halo preparasaun ba ikan Baleia iha Munisipiu Aileu.

”Antes ami diskute hamutuk komisaun hakarak fó lenuk ba Munisipiu Aileu, maibé ha’u dehan Lenuk ne’e di’ak, maibé nia istória mak ladun di’ak, tanba Lenuk ne’e só tasi tanba Aileu laiha tasi. So ikan Baleia tanba Aileu iha lagoa Seloi hodi reprezenta ikan baleia tanba nee ita hili ikan Baleia mai iha Munisipiu Aileu,” nia informa.

Tanba ne’e, husu ba estudante sira hamutuk hodi haree ba pasadu hodi haree ba ikan tasi Timor konserva agora no ba futuru.

Entertantu, iha lansamentu kampaña sensibilizasaun polítika ekonomia azúl no lansamentu Baleia azúl nee partisipa husi reprezentante husi igreja Aileu, utoridade lokál sira, estudante no entidade tomak iha Munisipiu Aileu.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!