Timor-Leste prepara mekanizmu M&E ba implementasaun ASEAN Community Vision 2045

DILI, 29 Setembru 2026 (TATOLI)—Timor-Leste liuhosi Sekretariadu Nasionál ASEAN iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) hamutuk ho Sekretariadu SOCA, hala’o enkontru ho pontu fokál Monitoring and Evaluation (M&E) husi setorál bodie sira, hodi fahe informasaun kona-ba mekanizmu monitorizasaun no kolleta dadus ba implementasaun ASEAN Community Vision 2045, liuliu iha pilár Sósiu-Kulturál.
Diretór-Jerál ba Servisu Korporativu iha Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, ne’ebé mós asumi nu’udár SOCA Leader ba pilár ASCC, Agen Jorge Cardoso, hateten enkontru ne’e importante atu prepara pontu fokál M&E antes Sekretariadu The Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) husi Jakarta mai Timor-Leste atu re-kolleta dadus.
“Kona-ba enkontru ida-ne’e, ita fahe informasaun ba ita-nia pontu fokál M&E sira, nune’e sira prepara-an di’ak. Bainhira parte ASEAN mai rekolla dadus, sira hatene ona saida mak sira tenke prepara no dadus saida mak ita tenke fornese ba parte ASEAN,” nia hateten iha salaun INFORDEPE, Balide, Tersa ne’e.
Agen esplika kada setorál bodie iha ona indikadór rasik ne’ebé tenke sukat no implementa. Tanba ne’e, kada setorál bodie presiza identifika baseline ba kada indikadór, atubele haree progresu implementasaun iha tempu oin.
Iha pilár Sósiu-Kulturál, Timor-Leste iha 15 setorál bodies, ne’ebé envolve ministériu no instituisaun oioin, inklui setór edukasaun, saúde, dezenvolvimentu rurál no Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE).
Nune’e mós, Argen subliña iha setorál bodies ida bele envolve ministériu rua ka tolu, tanba objetivu ida la’ós responsabilidade hosi ministériu ida de’it. Iha objetivu balun, ministériu ida bele sai lead no enkuantu ministériu sira seluk sai kontributór.
“Presiza koordenasaun di’ak entre ministériu sira ne’ebé sign-on hanesan lead ho ministériu sira seluk ne’ebé kontribui ba objetivu sira-ne’ebé ASEAN define ona,” nia hateten.
Nia esplika atividade ne’e organiza husi Sekretariadu SOCA, hamutuk ho Sekretariadu Nasionál ASEAN iha MNEK. SOCA mak parte hosi estrutura ASEAN Socio-Cultural Community (ASCC).
Agen hateten iha nivel ministru, ASCC Council lidera hosi Vice-Primeiru-Ministru II, enkuantu SOCA ka Senior Officials Committee for ASEAN Socio-Cultural Community sai nu’udár estrutura ofisiál ba funsionáriu sira-nia koordenasaun iha pilár Sósiu-Kulturál.
Kona-ba kolleta dadus, Agen tenik, Sekretariadu ASEAN iha Jakarta agora servisu hamutuk ho konsultór sira atu finaliza template ba rekolla dadus.
“Bainhira finaliza tiha template sira-ne’e, sira sei mai Timor-Leste atu halo enkontru no rekolla dadus sira-ne’e,” nia esplika.
Nia mós subliña katak koordenasaun ne’e sei kontinua, tanba Timor-Leste agora sai membru ASEAN no presiza kontinua partisipa iha mekanizmu kooperasaun no monitorizasaun ASEAN.
“Ida-ne’e sei la para, tanba ita tama ona membru ASEAN. Ita tenke nafatin iha enkontru, nune’e mekanizmu enkontru sira-ne’e bele hametin liután ita-nia koordenasaun ba futuru,” nia dehan.
Iha parte seluk, Liaison Officer ASEAN, Gil Cleofas da Silva, hato’o aprezentasaun kona-ba dokumentu ASEAN Community Vision 2045, ne’ebé líder ASEAN adota atu sai hanesan vizaun ba dezenvolvimentu ASEAN iha tinan 20 tuirmai.
Gil hateten katak vizaun ne’e hakarak lori ASEAN sai komunidade ne’ebé dinámika, reziliente no sentraliza ba ema. Nia dehan ASEAN Community Vision 2045 iha pilár estratéjiku haat, hanesan Pilár Polítika-Seguransa; Pilár Ekonomia; Pilár Sósiu-Kulturál; no Pilár Konetividade.
Enkontru ne’e foka liuliu ba Pilár Sósiu-Kulturál, ne’ebé nia planu estratéjiku vale ba períodu tinan 10.
Nia esplika planu estratéjiku Sósiu-Kulturál ne’e iha 12 Strategic Goals no 112 Strategic Measures, ne’ebé sei transforma ba Results Framework no Key Performance Indicators (KPI).
“Dokumentu ida-ne’e mak ita partilla ho liña ministériu sira, liuliu setorál bodie sira, atu haree Strategic Measure ne’ebé mak sira pertense ba, atu sai hanesan lead ka co-lead no implementa durante tinan sanulu,” Gil hateten.
Nia subliña nu’udár membru ASEAN, Timor-Leste presiza relata atividade no progresu implementasaun ba objetivu sira iha ASEAN Community Vision 2045.
Tanba ne’e, Timor-Leste presiza halo armonizasaun no aliñamentu entre Planu Dezenvolvimentu Nasionál no dokumentu estratéjiku rejionál ASEAN.
Iha enkontru ne’e mós envolve parte hosi Ministériu Planeamentu Investimentu no Estratéjiku no parte estatístika, ne’ebé bele apoiu prosesu mapeamentu entre dokumentu no enkuadramentu nasionál ho rejionál.
“Esperu ho ida-ne’e setorál bodie sira hotu bele halo mehi sériu, atu ita bele aliña dokumentu nasionál ho dokumentu rejionál. Enkontru ida-ne’e sai hanesan etapa importante atu hametin koordenasaun interministeriál, prepara dadus no indikadór sira, no garante katak Timor-Leste iha mekanizmu klaru atu monitoriza no relata nia kontribuisaun ba implementasaun ASEAN Community Vision 2045, liuliu iha área Sósiu-Kulturál,” nia konklui.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

