Komunidade husu Governu halo diálogu kona-ba rai sira ne’ebé sei utiliza ba projetu Natarbora Downsream

MANATUTU, 1 Outubru 2026 (TATOLI) — Reprezentante komunidade Natarbora, postu administrativu Barique, Munisípiu Manatutu, husu Governu atu promove diálogu no fó esklaresimentu kona-ba kuantudade rai sira ne’ebé sei utiliza iha ámbitu projetu Natarbora Downsream.
Preokupasaun ne’e hato’o durante atividade lansamentu investigasaun jeoténika iha Natarbora, ne’ebé envolve reprezentante Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), autoridade lokál, equipa téknika no komunidade lokál.
Na’in ba rai no líder komunidade sira dehan, sira apoia planu Governu atu dezenvolve rekursu naturál Timor-Leste, maibé husu atu prosesu kona-ba rai lao ho diálogu no konsultasaun ho komunidade sira ne’ebé iha interese diretu ba rai heransa.
Floriberto Marçal, tinan 73, reprezentante rai heransa ne’ebé sei uza ba projetu ne’e, dehan komunidade simu informasaun katak projetu bele okupa to’o rai hektare 3.000, maibé informasaun ne’e hamosu preokupasaun entre komunidade sira, tanba seidauk iha informasaun serteza kona-ba medida rai ba projetu referidu.
Maibé, tuir nia, to’o agora na’in-rai sira seidauk hetan kontaktu direta hosi Ezekutivu atu halo diálogu kona-ba área ne’ebé sei uza. “Projetu ne’e di’ak ba ita hotu, maibé tenki lao tuir nia dalan. Pelu menus ita tenki iha konsiderasaun ba malu,” dehan nia.
Xefe suku Uma Boco husu definisaun ba área
Xefe Suku Uma Boco, Feliciano Baptista, mós hateten, nia apoia planu Governu atu explora rekursu naturál Timor-Leste no dezenvolve Natarbora. Maibé, nia hato’o preokupasaun kona-ba diferensa informasaun ne’ebé komunidade simu kona-ba kuantidade rai ne’ebé sei uza ba projetu.
Tuir Feliciano, bainhira Primeiru-Ministru no Ministru Petróleu no Rekursu Minerál vizita área ne’e, mosu informasaun iha mídia sosial kona-ba posibilidade uza rai to’o hektare 3.000. Maibé, nia dehan iha enkontru ida ho Timor GAP, komunidade simu informasaun kona-ba posibilidade uza de’it rai hekatre entre 400 to’o 500.
“Governu tenki prepara hodi halo kedas identifikasaun ba rai nee hektare hira mak sei okupa, entre 400, 500 ka 3.000 hektare,” akresenta.
Líder lokál husu atu iha akordu no informasaun klaru entre autoridade lokál, Governu no komunidade kona-ba medida no área rai ne’ebé sei uza. Komunidade sei prontu atu koopera ho Governu, maibé la hakarak hela iha situasaun ne’ebé informasaun kona-ba rai sei verbál de’it no seidauk iha definisaun klaru.
Xefe Suku ne’e mos dehan to’o agora Governu seidauk halo sosializasaun kona-ba utilizasaun rai to’o iha nível baze, inklui bairru, aldeia no suku.
Nia subliña katak, maski rai hotu pertense ba Timor-Leste, Governu tenki konsidera komunidade sira ne’ebé durante tinan barak hela no uza rai hirak ne’e, inklui ba to’os no plantasaun. “Balu iha sira nia plantasaun iha área ne’e, tanba ne’e tenki ko’alia loos atu identifika rai hektare hira mak sei uza ba projetu no identifika komunidade sira nia ai-horis iha área,” dehan nia.
MPRM rekoñese nesesidade halo diálogu
Kestinadu kona-ba problema ne’e, Koordenadór-Jerál Unidade Projetu Natarbora Downstream MPRM, Krispin Fernandes, rekoñese preokupasaun komunidade kona-ba prosesu diálogu no área rai. “Sim, ida ne’e hau rekoñese, tanba investigasaun jeotéknika ne’e foin mak prosesu inisiál. Ba oin ami sei halo diálogu ho sira, tanba prosesu seidauk final,” dehan Krispin.
Nia subliña, iha faze ida ne’e, Governu la’ós atu hasai kedas rai komunidade sira, maibé nia garante katak MPRM sei halo diálogu ho lia-na’in sira atu rona no halibur informasaun kona-ba kultura, kustume no tradisaun lokál.
Krispin hateten katak Governu inisialmente indikadu área entre 2.000 no 3.000 hektare ba Projetu ne’e, maibé medida final seidauk determina.
Tuir nia, sei presiza halo levantamentu topográfiku no levantamentu dadus sira seluk atu determina no otimiza área ne’ebé presiza ba instalasaun infraestrtura.
Ba futura planta Liquified Natural Gas, MPRM servisu hamutuk ho empresa australiana Woodside no estimasaun atual hatudu katak planta bele presiza besik 500 hektare ba nia footprint.
Notísia relevante: MPRM hahú peskiza jeotéknika ba projetu petrolíferu iha Natarbora
Jornalista: Afonso do Rosário
Editora: Isaura Lemos de Deus

