Top

Timor-Leste presiza laboratóriu nasionál hodi kompete ba merkadu Xina

Embaixadór Timor-Leste ba Repúblika Populár Xina, Maubere Lorosae da Silva Horta ‘Loro Horta’.

DILI, 02 Outubru 2026 (TATOLI) – Timor-Leste presiza urjentemente atu estabelese laboratóriu nasionál hodi koko kualidade produtu agríkola no peska nian bainhira hakarak habelar esportasaun bá merkadu Xina.

Embaixadór Timor-Leste ba Repúblika Populár Xina, Maubere Lorosae da Silva Horta ‘Loro Horta’, hatete Timor-Leste nia adezaun iha ASEAN loke oportunidade ekonómika ne’ebé luan liu, inklui liuhusi komérsiu livre ho nasaun sira iha rejiaun no Xina. Maibé, oportunidade sira ne’e mós lori dezafiu ba negósiu nasionál sira, ne’ebé tenke hasoru kompetisaun ne’ebé boot liu.

“Akordu Komérsiu Livre Xina-ASEAN (CAFTA, sigla inglés) fó oportunidade barak ba Timor-Leste, maibé aprezenta mós dezafiu barak. Ho komérsiu livre, sasán sira bele tama ho tarifa ne’ebé ki’ik liu, ne’ebé bele hamenus folin, ne’ebé di’ak ba povu no konsumidór sira. Maibé, bainhira ita loke ita-nia fronteira sira, ita-nia emprezáriu sira mós sei hasoru difikuldade hodi kompete”, Loro Horta hatete ba Tatoli.

Nia haree katak Xina hanesan merkadu potensiál ida ba produtu Timor-Leste nian, partikularmente husi setór agrikultura no peska. Maibé, atu tama iha merkadu ida-ne’e, produtu nasionál sira tenke prienxe padraun kualidade ne’ebé aplikavel no rekizitu sira kuarentena nian.

“Timor-Leste iha setór agrikultura, kafé, no peska, enkuantu Xina hanesan merkadu ida ne’ebé boot tebes. Ha’u hatete beibeik ona ba Governu katak Timor-Leste presiza tebes laboratóriu nasionál ida. Karik ita hakarak halo esportasaun ba Xina, ita tenke iha laboratóriu ida hodi koko kualidade produtu nian”, nia hatete.

Tuir nia, ezisténsia laboratóriu nasionál ne’e importante tanba Xina impoin regulamentu kuarentena ne’ebé rigorozu ba produtu sira ne’ebé tama iha nasaun ne’e.

Loro Horta haktuir katak Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku, Francisco Kalbuadi Lay, esforsu apoia estabelesimentu laboratóriu nasionál ida no haktuir katak iha posibilidade fasilidade hanesan ne’e bele ramata iha tinan 2027.

Embaixadór ne’e fiar katak setór peska no agrikultura iha poténsia boot atu tama iha merkadu xinés bainhira bele ultrapasa barreira ba padraun no teste kualidade.

Oportunidade ida-ne’e sai evidente iha eskala boot husi relasaun komersiál Xina nian ho ASEAN. Publikasaun Vizaun kona-ba Kooperasaun Ekonómiku no Komérsiu Xina-ASEAN 2026–2027 nota katak komérsiu merkadoria Xina nian ho nasaun sira ASEAN nian kontinua buras iha dékada ikus ne’e.

Xina nia esportasaun ba ASEAN aumenta husi maizumenus billaun $274,3 iha 2015 ba maizumenus billaun $586,5 iha 2024. Durante períodu hanesan, Xina nia importasaun husi ASEAN aumenta husi maizumenus billaun $198,5 ba $395, hodi lori totál komérsiu entre nasaun rua ne’e maizumenus billaun $981,6 iha 2024.

Husi Janeiru to’o Jullu 2025, komérsiu merkadoria Xina-ASEAN atinje maizumenu trillaun $1,05. Husi montante ne’e, Xina nia esportasaun ba ASEAN maizumenus billaun $665,22 no importasaun husi ASEAN maizumenus billaun $389,43.

Kona-ba komérsiu ho nasaun ASEAN idaidak iha tinan 2025, Vietname rejista hanesan parseiru boot liu Xina nian, ho valór maizumenus billaun $206,14, tuir fali Malázia ho billaun $191,67, Indonézia ho billaun $167,49, Tailándia billaun $153,26, no Singapura billaun $119,25.

Entretantu, Xina nia komérsiu sasán ho Timor-Leste rejista besik dolar amerikanu billaun $0,53, ne’ebé indika katak eskala relasaun komersiál bilaterál sei ki’ik liu duké nasaun ASEAN sira seluk.

Situasaun ida ne’e mós indika espasu ba Timor-Leste atu habelar komérsiu ho Xina, partikularmente liuhusi merkadoria sira iha ne’ebé nia iha vantajen doméstika.

Loro Horta afirma katak Timor-Leste nia oportunidade sira la’ós iha kompetisaun atu prodús sasán industriál sira hanesan veíkulu, televizaun, ka ekipamentu ospitál nian, ne’ebé Xina prodús ona iha eskala boot, maibé liuliu iha utilizasaun setór sira ne’ebé eziste iha nasaun ne’e, hanesan kafé, agrikultura, no peska.

Nia hatete katak oportunidade sira merkadu nian labele utiliza tomak bainhira laiha kapasidade nasionál sira hodi garante kualidade no seguransa produtu nian.

Ida-ne’e sai importante liután bainhira Área Komérsiu Livre Xina-ASEAN (CAFTA) 3.0 evolui, habelar kooperasaun husi liberalizasaun komérsiu konvensionál ba ekonomia dijitál, ekonomia verde, no armonizasaun padraun sira.

Vizaun kona-ba Kooperasaun Ekonómika no Komérsiu Xina-ASEAN 2026–2027 projeta katak Xina no ASEAN sei hametin rekoñesimentu mútuu ba padraun sira no rezultadu sira avaliasaun konformidade nian iha área lubuk ida. Armonizasaun ida-ne’e hein katak sei hamenus nesesidade ba teste no sertifikasaun ne’ebé repete iha komérsiu transfronteirisu.

Ba Timor-Leste, abilidade atu hala’o teste ba produtu nasionál sai krusiál ba beibeik, nune’e produtór doméstiku sira bele kumpre padraun nasaun destinu nian no hetan benefísiu husi asesu ba merkadu ne’ebé luan liután.

Loro Horta destaka mós kafé nu’udar merkadoria xave ne’ebé presiza investimentu foun. Tuir dadus ne’ebé nia sita, Timor-Leste prodús kafé pur volta tonelada 20.000 iha tinan 1988, maibé dadaun tun ona.

Notisía relevante: IQTL lansa fatuk dahuluk ba konstrusaun Laboratóriu Ai-han no Bebida 

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!