CAMSTL sosializa servisu dijitalizasaun hodi salvaguarda memória audijóvizuál

DILI, 05 Outubru 2026 (TATOLI)—Sentru Audiuvizuál Max Stahl Timor-Leste (CAMSTL), Segunda ne’e, sosializa servisu dijitalizasaun ba estudante no entidade sira seluk hodi salvaguarda dokumentasaun audiuvizuál ne’ebé iha valór istóriku no kulturál ba memória nasionál Timor-Leste.
Diretór Ezekutivu CAMSTL, Eudicito Pinto, hateten evolusaun teknolojia ezije instituisaun sira atu adapta sistema dijitál hodi garante patrimóniu audijóvizuál Timor-Leste nian ne’ebé la lakon ka degrada ho tempu.
“Adosaun teknolojia moderna la’ós de’it atu tama ba teknolojia foun, maibé sai rekursu esensiál atu prezerva ita-nia istória, kultura no patrimóniu audijóvizuál ne’ebé frájil,” nia dehan iha Auditóriu Fakuldade Ekonómia no Jestaun (FEG), Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Liseu, Dili.
Nune’e, CAMSTL liuhosi parseria estratéjika ho Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), kontinua servisu hamutuk hodi dijitaliza no salvaguarda patrimóniu audiuvizuál nasionál.
Tuir Eudicito, CAMSTL konsege dijitaliza no prezerva arkivu multimédia 500 iha tinan 2025, no iha tinan 2026 kontinua integra arkivu multimédia hosi Rádiu no Televizaun Timor-Leste, E.P. (RTTL) no instituisaun públika sira seluk, inklui Ajénsia Notisióza Timor-Leste, I.P. (TATOLI). Maibé prosesu dijitalizasaun ne’e planeia atu kompleta to’o fulan-Dezembru 2026.
“Objetivu komún mak salvaguarda no dijitalizasaun patrimóniu audijóvizuál nasionál Timor-Leste nian ne’ebé folin-boot,” nia hateten.
Eudicito mós hateten CAMSTL kolabora ho Organizasaun Nasaun Unida ba Edukasaun, Siénsia no Kultura (UNESCO-sigla ingleza) liuhosi programa Memória Mundu, inklui kolesaun “On the Birth of a Nation”, ne’ebé rejista iha tinan 2013.
Entretantu, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, hateten katak salvaguarda memória audijóvizuál la’ós responsabilidade instituisaun ida de’it, maibé presiza kolaborasaun entre Governu, instituisaun kulturál, universidade, mîdia, arkivu profisionál no komunidade.
“Memória iha rai ida-ne’e bele sai fonte ba jerasaun aban-bairua atu aprende, komprende no valoriza istória no identidade Timor-Leste nian,” Expedito dehan.
Nia subliña fotografia, vídeo, gravasaun áudio, mapa no entrevista sira bele sai evidénsia importante kona-ba istória, kultura, luta no transformasaun sosiál iha Timor-Leste.
Expedito esplika katak materiál audijóvizuál iha formatu fíziku bele degrada tanba idade, kondisaun armazenamentu no fatór ambientál. Tanba ne’e, dijitalizasaun sai importante atu aumenta seguransa no fasilita asesu ba dokumentu sira.
Nia hatutan katak dijitalizasaun la’ós de’it prosesu transfere vídeo no áudio hosi formatu analójiku ba dijitál, maibé inklui jestaun metadadus, katálogu, armazenamentu no seguransa hodi garante dokumentu sira bele prezerva iha tempu naruk.
Nia apela ba jornalista sira, katak arkivu audiuvizuál bele sai fonte importante ba reportajen, investigasaun, dokumentáriu no verifikasaun faktu.
“Media la’ós de’it relata akontesimentu loroloron, maibé mós dokumenta istória liuhosi reportajen, entrevista, fotografia, áudiu no vídeo ne’ebé prodús ohin bele sai arkivu istóriku ba Timor-Leste iha futuru,” nia hateten.
Nia husu jornalista sira atu halo verifikasaun no investigasaun antes publika informasaun, liuliu iha era dijitál, bainhira informasaun falsu no rumór bele espalla.
Expedito mós hateten intelijénsia artifisiál (IA) bele ajuda jornalista sira iha prosesu servisu, maibé labele substitui kapasidade, julgamentu no responsabilidade profisionál jornalista.
“Intelijénsia artifisiál mai atu kompleta no ajuda jornalista sira, maibé labele troka jornalista. Ita presiza aprende nafatin kona-ba intelijénsia artifisiál, maibé labele depende ba ne’e,” nia subliña.
Tanba ne’e, iha oportunidade ne’e nia konvida instituisaun governamentál, mídia, universidade, instituisaun kulturál, setór teknolojia no komunidade atu hametin kolaborasaun hodi garante memória audijóvizuál Timor-Leste nian bele preserva no asesivel ba jerasaun sira iha futuru.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

