Enkontru entre ME-UNESCO-SEAMEO, diskute revizaun kurríkulu ensinu sekundáriu

DILI, 05 Outubru 2026 (TATOLI)–Segunda ne’e, hala’o enkontru dahuluk entre Ministériu Edukasaun (ME), Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) no Organizasaun Ministériu Edukasaun Sudeste Aziátiku (SEAMEO) kona-ba halo revizaun ba kurríkulu ensinu sekundáriu.
Objetivu hosi enkontru ne’e parte sira destaka pontu sira-ne’ebé mak importante tebetebes iha revizaun kurríkulu ne’e. Dahuluk mak presiza halo revizaun kurríkulu ida. Daruak mak haree ba realidade kurríkulu iha ensinu sekundáriu no ikus kona-ba idantidade timorense nian.
“Entaun iha revizaun kurríkulu ne’e ita hakarak dehan katak estudante timorense sira-ne’ebé mak tama iha ensinu sekundáriu, ita hakarak sira-nia kompeténsia ka sira-nia abilidada hakarak kontinua ba universidade. Ida fali mós sira atu uza ba sira-nia nesesidade seluk hanesan hili atu servisu,” Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares dehan ba jornalista sira, iha edifísiu ME, Vila Verde, Segunda ne’e.
Entaun, kompeténsia sei dezenvolve iha kurríkulu ka iha revizaun kurríkulu nian rasik, mak dahuluk, sira-nia pensamentu krítiku. Depoiz, sira-nia pensamentu analítiku no sira-nia koñesimentu ba dijitalizasaun, tanba mundu agora labele hases husi dijitalizasaun.
Aleinde ne’e, nia hatutan, sira mós iha responsabilidade sívika hanesan sidadaun Timor, liuliu sira joven. Ida-ne’e mak objetivu husi halo revizaun kurríkulu ne’e.
“Ita hakarak halo kurríkulu la’ós merramente ita iha dokumentu ida katak konteúdu ne’e ita hanesan ho nasaun avansadu sira, maibé realidade katak ita laiha infraestrutura ne’ebé mak natón, ita laiha profesór ne’ebé mak natón ho nia kapasidade ne’ebé mak atubele implementa tiha kurríkulu ne’e. Maibé ita sei halo kurríkulu ida-ne’ebé mak ita iha aliñamentu ho ita-nia realidade,” nia esplika.
Maibé, kurríkulu ne’ebé daudaun ne’e mós prenxe kritériu sira-ne’ebé mak, purezemplu, labarik sira-ne’ebé mak iha ensinu sekundáriu bainhira sira hotu sira-nia ensinu sekundáriu sira, karik atu bá eskola iha nasaun sira-ne’ebé mak sira eskola ba, sira-nia koñesimentu mós natón atu bele bá eskola iha nasaun sira-ne’ebá.
Ministra afirma hahú agora iha revizaun ba kurríkulu ensinu sekundáriu ne’e, Ministériu Edukasaun ambiziozu tebetebes. Tanba mehi ne’e dezde antes COVID iha 2017, ME hanoin ona atu halo revizaun kurríkulu maibé ho situasaun ne’ebé mak la permite entaun revizaun kurríkulu ba ensinu sekundáriu la konsege implementa.
“Tanba iha 2025/2026 hanesan oras ne’e daudaun komesa ona revizaun ba kurríkulu ensinu tékniku-vokasionál. Depoiz mak sira hili sira-nian, se sira hili mós tékniku vokasionál, entaun iha área produtiva ne’ebé ba ne’e espesialmente ba sira-ne’ebé mak iha tékniku-vokasionál. Maibé estudante hotuhotu tenke iha koñesimentu jerál báziku ida durante sira frekuenta ensinu sekundáriu,” nia akresenta.
Iha sorin seluk, Koordenadór Gabinete Kurríkulu Unidade Nasionál iha Ministériu Edukasaun (ME), João Maupelu, dehan ekipa peritu no ekipa reforma kurríkulu iha Ministériu Edukasaun hahú ona prosesu asesmentu atu identifika nesesidade reforma kurríkulu ba Ensinu Sekundáriu Jerál no Vokasionál.
Koordenadór hateten reforma ne’e importante atu garante kontinuidade hosi kurríkulu foun Ensinu Báziku ba Ensinu Sekundáriu.
Kurríkulu foun Ensinu Báziku, liuliu terseiru síklu, implementa ona iha 7.º ano iha 2026, sei kontinua iha 8.º ano iha 2027 no kompleta implementasaun iha 2028.
Entaun, ohin parte edukasaun ho UNESCO hahú diskute kona-ba reforma kurríkulu ba ensinu sekundáriu nian. Maibé ida-ne’e sei kontinua halo diskusaun.
Tuir nia, reforma kurríkulu Ensinu Sekundáriu sei haree mós aspetu formasaun karakter, sidadania, istória, siénsia naturál, siénsia sosiál no umanidade, Matemátika, teknolojia no área seluk.
“Kurríkulu foun sei konsidera mós konteúdu ne’ebé relevante ho realidade Sósiu-Kulturál, polítika no ekonómika Timor-Leste, no konsidera padraun internasionál, inklui padraun ASEAN, atu prepara estudante sira ho koñesimentu no abilidade ne’ebé presiza iha futuru,” nia esplika.
Entretantu, Habibah Abdul Rahim, nu’udár Drector of SEAMEO Secretariat, hateten UNESCO ho parseria ohin kria enkuadramentu foun ba kurrikulu sekundáriu.
“Ita iha ona kompromisu sertu ida ho Ministériu Edukasaun Timor-Leste nian atu halo revizaun ba kurríkulu ensinu sekundáriu jerál nian nune’e ita bele dezenvolve ida foun, partikularmente ba klase 10 to’o 12,” nia dehan.
Nia subliña iha parseria tripartida ida-ne’e, SEAMEO halo ona revizaun meza preliminár, maibé revizaun meza ida la sufisiente se la konsulta ho ema sira-ne’ebé iha Ministériu, iha Timor-Leste partikularmente ema sira-ne’ebé foti desizaun, ekipa kurríkulu nian, no mós sira ne’ebé iha eskola, líder sira eskola nian, profesór sira, no mós estudante sira.
“Maibé, ita mós presiza rona hosi instituisaun ensinu superiór sira, iha termu sira preparasaun nian iha eskola ne’ebé alimenta ba ensinu superiór. Entaun, ita sei envolve, aleinde revizaun meza nian, ita sei envolve ho parte interesada sira-ne’e antes ita mai iha konsesaun relatóriu ne’ebé sei fó alimentasaun ba dezenvolvimentu kuadru kurríkulu nian. Maibé, ida-ne’e sei la finaliza tanba sei tuir ho ronda konsulta daruak,” nia esplika.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

