Parlamentu rekomenda atu halo revizaun ba valór subsídiu ba bolseiru sira iha Portugál

DILI, 07 Outubru 2026 (TATOLI) – Komisaun G iha Parlamentu Nasionál, ne’ebé trata Asuntu Edukasaun, Juventude, Kultura no Sidadania, sujere ba Governu atu revee valór bolsa estudu no subsídiu ba estudante timoroan sira iha Portugál, konsidera aumentu kustu moris iha nasaun ne’e.
Iha atividade fiskalizasaun iha Portugál, deputadu sira rona direta preokupasaun husi estudante timoroan sira ne’ebé daudaun hala’o estudu iha instituisaun ensinu superiór oioin iha nasaun ne’e.
Deputadu relatór Mateus da Cruz, bainhira aprezenta relatóriu fiskalizasaun komisaun nian iha plenária Parlamentu hatete katak atividade ne’e mós fó oprtunidade ba komisaun atu halo diálogu direta ho Embaixada Timor-Leste iha Portugál.
Iha sorumutu ne’e, komisaun identifika konjuntu dezafiu ne’ebé afeta estudante sira-nia esperiénsia akadémika no kondisaun moris, inklui aumentu kustu moris, alojamentu, viajen, difikuldade relasiona ho lisensa rezidénsia, barreira linguístika, komunikasaun no nesesidade atu hadi’a apoiu institusionál.
Estudante sira avalia pozitivamente apoiu husi embaixada no servisu koordenasaun bolsa estudu, maibé konsidera katak apoiu presiza hametin no padroniza atu responde lalais ba sira-nia nesesidade.
Komisaun mós destaka importánsia preparasaun ne’ebé kle’an molok estudante sira bá Portugál, liuhusi kursu lia-portugés, orientasaun akadémika no kulturál, métodu estudu, adaptasaun ba sistema edukativu no jestaun finanseira.
Komisaun konsidera katak investimentu Estadu iha dezenvolvimentu rekursu umanu tenke liga ho mekanizmu sira ne’ebé asegura katak abilidade no koñesimentu ne’ebé estudante sira hetan bele kontribui ba dezenvolvimentu intituisaun no reforsu rekursu umanu Timor-Leste nian.
“Komisaun rekomenda ba Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, liuhusi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH, sigla portugés), atu periódikamente halo revizaun ba valór sira bolsa estudu no subsídiu sira-nian, konsidera evolusaun kustu moris no diferensa entre sidade, kursu, instituisaun no nivel ensinu, nune’e garante apoiu ne’ebé fornese tenke hatán ho adekuadu ba estudante sira-nia nesesidade”, nia hato’o.
Komisaun sujere mós atu FDCH no instituisaun ensinu superiór iha Portugál estabelese protoloku kooperasaun atu fasilita prosedimentu propina, asesu ba alojamentu, apoiu akadémiku no servisu relevante sira seluk.
Ba estudante sira ne’ebé hala’o peskiza iha Timor-Leste, komisaun sujere dezenvolve mekanizmu kooperasaun ho universidade portugés sira atu fasilita serbisu terrenu, halibur dadus, asesu ba instituisaun nasionál no kria kontaktu ho investigadór no entidade relevante.
Komisaun mós rekomenda buka solusaun atu hamenus kustu alojamentu liuhusi akordu ho universidade sira, rezidénsia estudante, instituisaun sosiál no entidade sira seluk, tanba alojamentu sai hanesan ida husi despeza prinsipál estudante sira durante estadia iha Portugál.
Iha aspetu administratuvu, komisaun husu atu hametin koordenasaun entre FDCH, Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK), Embaixada Timor-Leste iha Portugál no Adidu Edukasaun nian, liuhusi prosedimentu komunikasaun no referénsia ne’ebé klaru atu responde lalais ba asuntu akadémiku, administrativu, dokumentál no sosiál.
Komisaun solisita mós ba Embaixada Timor-Leste iha Portugál no Adidu Edukasaun atu hametin apoiu ba estudante sira iha renovasaun no estensaun lisensa rezidénsia, liuhusi promove koordenasaun liu ho autoridade portugeza.
Relasiona ho obrigasaun estudante hafoin ramata estudu, komisaun rekomenda atu revee no esklarese kompromisu benefisiáriu sira-nian, atu estudante sira komprende ho klaru sira-nia obrigasaun hahú husi inísiu formasaun.
Komisaun mós sujere Governu halo avaliasaun periódika ba modelu bolsa estudu nasionál, ho partisipasaun FDCH, ministériu relevante, instituisaun ensinu superiór no benefisiáriu, atu identifika difikuldade, avalia rezultadu no halo ajustamentu bainhira presiza.
Nia afirma atu garante katak investimentu públiku iha dezenvolvimentu rekursu umanu aliña ho nesesidade nasionál, hodi buka atu aliña área formasaun sira hetan apoiu husi Estadu, aliña ho prioridade dezenvolvimentu no nesesidade rekursu umanu husi instituisaun públika no setór estratéjiku sira seluk husi nasaun.
Avaliasaun ne’e, tuir komisaun, tenke konsidera nesesidade nasionál no prioridade dezenvolvimentu, inklui nesesidade rekursu umanu iha instituisaun públika no setór estratéjiku sira.
Ba MESSK, komisaun rekomenda atu hametin kritériu ne’ebé klaru no transparente ba hasai emisaun deklarasaun, karta rekomendasaun no dokumentu apoiu seluk ba estudante sira ne’ebé la’ós bolseiru, maibé hakarak kontinua sira-nia estudu iha Portugál ka nasaun seluk.
Tuir dadus husi FDCH, atualmente estudante timoroan hamutuk 257 mak hala’o estudu iha Portugál.
Relatóriu fiskalizasaun Komisaun G nian ne’e halo ona apresiasaun iha plenária Parlamentu no sei envia kópia ba Governu bele tau atensaun.
Notísia relevante: Komisaun G husu hametin kooperasaun ho Universidade Lisboa ba dezenvolvimentu rekursu umanu
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

