Komisaun G husu hametin kooperasaun ho Universidade Lisboa ba dezenvolvimentu rekursu umanu

DILI, 07 Outubru 2026 (TATOLI) – Komisaun G iha Parlamentu Nasionál ne’ebé trata Asuntu Edukasaun, Juventude, Kultura no Sidadania, rekomenda ba Governu atu hametin kooperasaun ho Universidade Lisboa iha Portugál hodi kontribui ba dezenvolvimentu rekursu umanu Timor-Leste.
Iha ámbitu misaun fiskalizasaun deputadu sira husi komisaun foin lala’is bá iha Portugál, halo mós vizita bá Universidade Lisboa ho objetivu hametin kooperasaun institusionál entre país rua, aprofunda esperiénsia no identifika prátika di’ak sira ne’ebé bele kontribui ba dezenvolvimentu sistema edukativu timoroan nian.
Objetivu mak atu aprende diretamente kona-ba realidade husi estudante timoroan sira ne’ebé daudaun hala’o estudu iha universidade referida, rona difikuldade no atu esplora dalan sira atu aprofunda kolaborasaun akadémika.
Deputadu relatór Mateus da Cruz halo leitura ba relatóriu fiskalizasaun komisaun nian iha plenária Parlamentu katak vizita ne’e hetan kompriensaun di’ak liu kona-ba instituisaun ne’e ninian serbisu iha ensinu superiór, no mekanizmu apoiu ne’ebé disponivel ba estudante internasionál, inklui estudante timoroan sira.
Durante vizita diskute kona-ba kooperasaun entre Universidade Lisboa no Timor-Leste, ho énfaze partikulár iha área direitu nian, liuhusi protokolu no programa formasaun ne’ebé kontribui ona ba kualifikasaun rekursu umanu timoroan sira-nian.
Komisaun identifika área sira seluk ho potensiál atu hametin kooperasaun, inklui formasaun ba profesór sira, mobilidade akadémika, peskiza sientífika, inovasaun pedagójika, transformasaun dijitál, bolsa estudu, no troka estudante, profesór, no peskizadór sira.
Oportunidade ne’e mós atu halibur informasaun kona-ba nesesidade prinsipál estudante timoroan sira-nian no posibilidade atu hadi’a apoiu durante hala’o estudu.
Nia dehan, durante ne’e, estabelese ona akordu kooperasaun entre Universidade Lisboa no Timor-Leste, ho posibilidade atu hametin no habelar ba área sira seluk.
Parte universidade iha apoiu akadémiku no mekanizmu integrasaun ne’ebé dezeña ba estudante internasionál sira. Iha vontade atu dezenvolve inisiativa kooperasaun foun ho instituisaun ensinu superiór sira iha Timor-Leste, liuliu kooperasaun iha área formasaun, peskiza, mobilidade akadémika, no dezenvolvimentu rekursu umanu bele kontribui hodi hatán ba nesesidade dezenvolvimentu Timor-Leste nian.
“Komisaun konsidera katak, vizita ne’e kontribui hodi hametin ba kontaktu institusionál sira entre Timor-Leste no Universidade Lisboa no hodi identifika oportunidade foun ba kooperasaun iha ensinu superiór”, nia hatete.
Nune’e, komisaun rekomenda ba Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESKK) atu hametin kooperasaun ho Universidade Lisboa, hodi promove akordu foun no projetu sira iha área prioridade sira ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian.
Husu halo akompañamentu, ho koordenasaun ho autoridade relevante sira, ba situasaun estudante timoroan sira-nian iha Portugál, hodi identifika difikuldade sira no buka solusaun ne’ebé apropriadu.
Sujere mós ba Fundu Dezenvolvimentu Kapital Umanu (FDCH, sigla portugés) atu kontinua fó apoiu ba formasaun estudante timoroan sira iha área prioridade ba dezenvolvimentu nasionál, tuir nesesidade ne’ebé identifika ona.
Aleinde ne’e, hametin akompañamentu ba estudante bolseiru, iha koordenasaun ho instituisaun ensinu no misaun diplomátika hodi akompaña sira-nia progresu akadémiku no prevene situasaun abandona.
Huus mós ba Embaixada Timor-Leste iha Portugál, liuhusi adidu edukasaun atu hametin apoiu ne’ebé fó ba estudante timoroan, partikularmente hodi tulun ho asuntu sira ne’ebé relasiona ho dokumentasaun, pasaporte, lisensa rezidénsia no asuntu administrativu sira seluk.
Tuir dadus tinan akadémiku 2023 no 2024, daudaun iha estudante timoroan na’in-30 mak hala’o hela estudu iha Universidade Lisboa, ba kursu lisensiatura iha 17, mestradu integradu ualu no programa mestradu haat, doutoramentu ida.
Relatóriu fiskalizasaun komisaun nian ne’e halo ona apresiasaun iha plenária Parlamentu no sei envia kópia ba Governu bele tau atensaun.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

