Jerasaun Patriota husu PNTL-MP foti dilijénsia urjente ba kazu Palomita

DILI, 21 Novembru 2026 (TATOLI)—Jerasaun Patriota husu ba Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no Ministériu Públiku, foti dilijénsia urjente ba kazu Palomita, rekolla no prezerva prova, rona testemuña sira no avalia nesesidade ba protesaun.
“Husu ba PNTL no Ministériu Públiku, informa ba família kona-ba entidade ne’ebé sira bele kontaktu atu hatene progresu kazu, ho respeitu ba konfidensialidade investigasaun,” Portavós Konsellu Administrasaun Jestasaun Patriota, Hermenio Xavier, hateten iha konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Farol, ohin.
Husu ba Governu no servisu apoiu sira hodi disponibiliza apoiu psikososiál no orientasaun jurídika ba família Palomita. Hametin resposta ba denúnsia violénsia hasoru feto no labarik feto, ho asesu lalais ba atendimentu, protesaun no fatin seguru bainhira presiza.
“Ba Governu, autoridade lokál no instituisaun responsável ba juventude no desportu, hala’o prevensaun hamutuk ho eskola, suku no lideransa arte marsiál sira. Fó prioridade ba formasaun kona-ba prevensaun konflitu entre grupu no resposta ba ameasa ka agresaun. Publika medida konkretu, entidade responsável no prazu ba implementasaun,” nia dehan.
Ba sosiedade Timor-Leste, bainhira ema ida iha perigu nia laran, prioriza nia seguransa, bolu polísia no husu ajuda ba ema besik.
“Se ita iha informasaun ka gravasaun relevante, entrega diretamente ba autoridade no proteje vítima nia privasidade,” nia dehan.
Ba órgaun komunikasaun sosiál sira, Jerasaun Patriota husu atu verifika informasaun, respeita família nia lutu no akompaña asaun instituisaun sira.
Jerasaun Patriota husu justisa ba Palomita, apoiu ba nia família no asaun imediata atu proteje feto no labarik feto ne’ebé enfrenta violénsia.
“Ami husu ba lideransa instituisaun no komunidade atu hatudu ho asaun konkretu, oinsá sira sei responde ba apelu ida-ne’e. Ami hamriik hamutuk ho Palomita nia família iha momentu lutu ida-ne’e. Ami husu ba públiku atu respeita sira-nia privasidade no ba autoridade sira atu apura ho urjénsia, sirkunstánsia ne’ebé lori ba Palomita nia mate,” nia dehan.
Tanba ne’e, Jerasaun Patriota apela ba Governu, Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Ministériu Públiku no instituisaun kompetente sira atu foti asaun imediata.
“Ami hato’o mós apelu direta ba mane, la’en, aman, oan mane no lideransa grupu arte marsiál sira. Prevensaun violénsia hahú iha maneira ne’ebé ita trata malu iha uma, iha relasaun íntima, iha eskola, iha treinamentu no iha komunidade,” nia informa.
Resposta ba kazu Palomita tuir Lei n.º 7/2010, de 7 de Julho, Lei Kontra Violénsia Doméstika estabelese rejime jurídiku ba prevensaun violénsia doméstika, protesaun no asisténsia ba vítima sira. Artigu 2.º, n.º 1, inklui aktu sira entre ema-ne’ebé iha ona relasaun íntima, bainhira faktu sira kumpre kondisaun ne’ebé lei estabelese.
Artigu 36.º hateten: “Os crimes de violência doméstica referidos no artigo 35.º têm natureza pública” ne’ebé tradús ba Tetun “Krime violénsia doméstika sira-ne’ebé Artigu 35.º refere iha natureza públika.”
Ba krime sira-ne’ebé dispozisaun ida-ne’e abranje, autoridade bele hahú prosesu kriminozu bainhira hetan koñesimentu kona-ba faktu sira, maske vítima ka família seidauk aprezenta keixa.
“Ba kazu Palomita, Jerasaun Patriota husu investigasaun ho rigór no imparsiálidade, preservasaun prova, protesaun ba testemuña sira bainhira presiza, no determinasaun kona-ba lei aplikável tuir faktu no prova sira. Prosesu tomak tenke respeita prezunsaun inosénsia,” nia haktuir.
Jerasaun patriota apelu ba mane sira liliu laen ka aman sira respeitu inan hahú ho maneira ne’ebé trata nia loro-loron. Rona nia lian, respeita nia desizaun no fahe responsabilidade iha uma, liuliu estende respeitu hanesan ba feen, namorada, oan-feto, alin-feto, kolega no feto hotu tanba fto ida-idak iha dignidade no direitu atu deside kona-ba nia isin, nia relasaun no nia moris.
“Ba laen no mane sira iha relasaun íntima, respeita parseira nia desizaun, inklui bainhira nia dehan lae ka deside atu hakotu relasaun. Kontrola nia telemóvel, taka nia kontaktu ho família no belun ka uza osan atu obriga nia halo tuir ita-nia hakarak bele sai forma kontrolu no intimidasaun. Bainhira ita sente hirus ka siúme, para diskusaun, fó espasu no buka apoiu atu jere ita-nia hahalok. Mane ida-idak iha responsabilidade ba nia asaun rasik,” nia informa.
Nia husu ba Aman, Maun no Mane adultu sira, labarik aprende husi buat ne’ebé sira haree no halo, hatudu oinsá atu rona, fahe servisu iha uma, simu hela opiniaun diferensa no rezolve konflitu ho liafuan.
Bainhira rapaz ida ameasa ka hamenus feto, ko’alia ho nia kedas no hatudu hahalok ne’ebé espera husi nia, no bainhira feto ka labarik ida konta nia esperiénsia violénsia, rona nia ho respeitu no ajuda nia atu hetan apoiu.
“Ba oan mane sira, respeita kolega feto nia limitasaun no privasidade, iha eskola no iha rede sosiál. Bainhira belun ida hanehan, ameasa ka humilla feto ida, ita bele interrompe asaun ne’e se situasaun seguru, husu ajuda ba adultu ne’ebé ita fiar no apoia ema-ne’ebé hetan violénsia. Bainhira iha perigu imediatu, kontaktu kedas ho polísia,” nia dehan.
Aleinde ne’e, iha Timor-Leste, grupu arte marsiál no arte rituál sira iha influénsia iha vida komunidade no iha formasaun juventude tanba influénsia ne’e lori responsabilidade.
Iha Novembru 2023, Governu relata katak insidente grave ne’ebé envolve membru balun husi grupu arte marsiál iha lokalidade oioin rezulta iha ema na’in-haat mate, ema na’in-26 kanek no estragu ba uma no kareta.
Konflitu hanesan ne’e afeta família no viziñu sira no hamenus seguransa iha komunidade. Iha mós grupu no membru sira-ne’ebé kontribui ba dame. Apelu ida-ne’e refere ba responsabilidade sosiál husi grupu sira. Kualkér alegasaun kona-ba envolvimentu iha kazu Palomita depende ba prova no apuramentu autoridade nian.
Jerasaun Patriota apela ba mestre, treinadór no lideransa grupu sira atu hanorin autokontrolu no rezolusaun konflitu ho dame. Inklui iha treinamentu edukasaun kona-ba respeitu ba feto, konsentimentu no prevensaun violénsia doméstika.
Aplika regra dixiplina interna tuir faktu no garante kooperasaun ho autoridade kompetente. Proteje ema-ne’ebé relata violénsia hasoru intimidasaun ka represália.
Husu ba membru sira atu para ameasa no provokasaun, inklui iha rede sosiál, no koordena ho lideransa suku no autoridade sira bainhira konflitu hahú.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

