Tribunál aplika prizaun preventiva ba Arguidu JDR ne’ebé halakon vítima Palomita nia vida

DILI, 21 Novembru 2026 (TATOLI)—Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), sabádu ne’e, realiza interogatóriu dahuluk ba Arguidu JDR ne’ebé suspeitadu envolve iha krime omesidiu agravadu hodi sona mate vítima Palomita Guterres Gusmao iha Kuarta-feira (18/11) foin lalais ne’e iha área Tasi-Tolu, Aldeia 12 Outubru, Suku Komoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili.
Tuir kronolojia iha loron kuarta feira tuku 02h45 OTL akontese suspeitu inisial JDRC sona vitima iha kuartu laran iha Aldeia 12 de Outubru Tasi-Tolu, hafoin sona tiha vitima suspeitu aprezenta an kedas iha eskuadra polísia Dom Aleixo hodi kontinua ba prosesu detensaun.
Durante interogatóriu dahuluk, Ministeriu Públiku ne’ebé reprezenta husi Prokuradór Afonso Lopez ho krime omesídiu agravadu ne’ebé previstu no punidu iha artigu 139 husi Kódigu Penál Timor-Leste.
Artigu 139
Iha artigu 139 ne’ebé ko’alia kona-ba “Omesídiu Agravadu/Omesídiu ho Sirkunstánsia Agravante” me’e haktuir: Se mate ne’e prodús iha sirkunstánsia ne’ebé hatudu sensurabilidade espesiál ka perversidade, liuliu:
- a) Ho uza venenu, tortura, asfiksia, ahi, esplozivu ka meiu insidiozu seluk ka ne’ebé tradús ba prátika krime perigu komún, ka, mós, ho aktu krueldade seluk atu halo aumenta terus vítima nian;
- b) Liuhusi dissimulasaun ka meiu ka rekursu seluk ne’ebé halo defísil ka imposível defeza husi parte vítima nian;
- c) Ho avidez, ho prazer atu oho, atu eksita ka atu satisfaz instintu seksuál, liu husi pagamentu ka rekompensa ka nia promesa, ka ho motivu fútil ka torpe seluk;
- d) Ho finalidade atu prepara, ezekuta ka taka krime seluk ida, fasilita halai ka asegura impunidade ajente krime nian;
- e) Ho ódiu rasiál, relijiozu ka polítiku;
- f) Ho premeditasaun, komprende ho ida-ne’e friu ánimu nian, reflesaun kona-ba meiu ne’ebé uza ka protelamentu intensaun atu oho liu oras 24;
- g) Se vítima mak kaben, desendente, asendente, kolaterál, família afin to’o segundu grau, adotadu ajente nian ka ema ne’ebé moris hamutuk ho nia iha kondisaun análoga ne’ebé iha dependénsia hierárkika, ekonómika ka servisu nian;
- h) Se vítima mak ema partikularmente vulnerável tanba idade, moras ka defisiénsia fízika ka psíkika;
- i) Se vítima mak membru órgaun soberania no órgaun polítiku konstitusionál sira, membru órgaun administrasaun lokál, majistradu nia kotu iha “majistradu.
- i) Defensór, advogadu, ofisiál justisa, funsionáriu ka ema seluk ne’ebé encarregadu ba servisu públiku ida, bainhira iha ezersísiu ka tanba ezersísiu nia funsaun sira;
- j) Se vítima mak testemunha, deklarante, peritu, lezadu ka ofendidu no krime ne’e halo ho finalidade atu impede depoimentu, denúnsia faktu sira ka aprezentasaun keixa ka tanba nia intervensaun iha prosesu.
Ajente sei kastigu ho pena prizaun tinan 12 to’o tinan 25.
Nune’e Ministeriu Públiku mós promove krime arma branka tuir lei númeru 5/2017 kona-ba rejime juridiku prátika arma branka arte marsiál no arte rituál.
Iha alegasaun MP solisita ba Tribunál atu aplika medida koasaun Prizaun Preventiva tanba arguidu nia hahalok ne’e priense ba krime 183 husi Kódigu Prosesu Penál.
Artigu 183.º
Rekizitu jerál Exetu termu ba identidade no rezidénsia, medida-koasaun bele aplika de’it kuandu;
- a) Arguidu halai, ka iha fundadu perigu ba arguidu atu halai
- b) Bele iha perturbasaun ba investigasaun ka ba julgamentu, nomeadamente tanba iha perigu ba prova nia akizisaun, konservasaun ka verasidade; ka
- c) Iha fundadu perigu ba arguidu atu kontinua atividade kriminoza ka ba atu
iha perturbasaun ba orden no trankilidade públika, tuir krime nia sirkunstánsia ka delinkuente nia personalidade.
Nune’e mós iha alegasaun arguidu JDC, Defensora Públika Joana Cristiana Pinto kona-ba nia asistidu nia kazu ne’e husu Tribunál atu aplika medida tuir de’it Tribunál nia konvikasaun.
Hafoin rona tiha parte hotu Tribunál liuhusi Juiz José Eskurial hasai despaisu hodi aplika Prizaun Preventiva.
Nune’e hafoin Tribunál hasai despaisu ba Arguidu JDR Ministeriu Públiku liuhusi autoridade seguransa ezekuta Tribunál nia despaisu ne’e hodi lori arguidu JDR ba estabelesimentu prizionál Prizaun Bekora hodi kumpre Prizaun Preventiva.
Tuir observsaun, TATOLI iha terrenu durante primeira interogatóriu polísia sira lori arguidu JDR ba Tribunál Judisiál hahú tuku 9h17, durante prosesu interogatóriu família husi vítima Palomita Gusmao nakonu iha edifisiu Tribunál oin no laran.
Iha Tribunál laran tuir observsaun TATOLI iha sala epera família husi matebian Palomita nian hakilar no trata arguidu ne’e, situasaun iha Tribunál laran komesa barullu ho lian oin oin husi família maibé parte autoridade seguransa la fó fatin para sira halo estrunu no haruka sira hakmatek.
Bainhira interogatóriu dahuluk hotu polísia lori sai arguidu JDC ba liuhusi edifisiu Tribunál kotuk no familia sira lakonsege haree arguidu nia oin no sira konsege halao tuir hodi ko’alia lian makas.
Entretantu durante prosesu interogatóriu dahuluk situasaun iha Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili ba kazu Palomita Guterres Gusmao nia mate ne’e la’o di’ak ho ambiente kondusivu.
Jornalista : Natalino Costa
Editór : Cancio Ximenes

