Frente Buibere Oan husu garante justisa ba Palomita Gusmão Guterres

DILI, 21 Novembru 2026 (TATOLI)–Frente Buibere Oan husu Governu no instituisaun Estadu Timor-Leste atu foti medida konkretu hodi hametin sistema protesaun ba feto no labarik, garante justisa ba vítima violénsia no halo transformasaun estruturál iha sosiedade, depois kazu mate trájiku ne’ebé envolve Palomita Gusmão Guterres.
Portavós Frente Buibere Oan, Deonizia da Silva, hato’o kondolénsia kle’an no solidariedade ba família enlutada no konsidera Palomita nia mate la’ós de’it tragédia ba família, maibé mós momentu atu sosiedade no Estadu reflete kle’an kona-ba realidade violénsia, desigualdade no falta protesaun iha komunidade.
“Justisa ba Palomita labele limita ba fó kastigu ba individu ne’ebé responsavel. Justisa tenke inklui transformasaun sistema ne’ebé garante katak feto no labarik sira seluk la sai vítima iha futuru,” Portavós Frente Buibere Oan, Deonizia da Silva, hateten liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Dili-Kios Matenek, Manleuana, ohin.
Maske Timor-Leste ukun an rasik durante tinan barak, povu seidauk hetan libertasaun tomak husi opresaun, desigualdade, pobreza, ignoránsia no inseguransa ne’ebé kontinua limita dignidade no liberdade ema nian.
Organizasaun ne’e konsidera ukun an rasik la’ós de’it iha bandeira, Governu no instituisaun Estadu rasik maibé tenke mosu mós iha povu nia moris loro-loron, liuhusi edukasaun kualidade, saúde asesível, seguransa, justisa, oportunidade servisu no protesaun ba ema hotu liuliu feto no labarik.
Frente Buibere Oan subliña katak Palomita nia mate labele haree hanesan problema individuál ka família nian de’it, maibé presiza analiza mós kondisaun estruturál no responsabilidade institusionál ne’ebé presiza hadi’a, inklui sistema edukasaun, saúde, seguransa, implementasaun lei, servisu públiku, pobreza, dezempregu, dependénsia ekonómika no kultura patriarkál.
Frente Buibere Oan husu Governu no instituisaun Estadu atu garante investigasaun independente, transparente no lalais ba kazu Palomita ho respeitu ba direitu vítima no prezunsaun inosénsia no hametin sistema protesaun no referál ba vítima violénsia, inklui apoiu jurídiku, psikososiál no abrigu seguru.
Organizasaun ne’e mós husu atu eskola hotu sai ambiente seguru, livre husi violénsia, abuzu, intimidasaun no diskriminasaun, integra edukasaun kona-ba psikolojia, saúde mentál, igualdade jéneru, direitu umanu, respeitu, konsentimentu no prevensaun violénsia iha kurríkulu eskola no kria mekanizmu konfidensiál ba estudante sira atu hato’o keixa no hetan apoiu profisionál.
Iha área saúde, Frente Buibere Oan husu Estadu atu aumenta investimentu no hametin servisu saúde mentál iha munisípiu hotu, inklui área rurál, ho disponibilidade psikólogu, psikiatra no pesoál saúde profisionál, hametin reabilitasaun ba ema ho defisiénsia intelektuál no apoiu psikososiál ba família sira ne’ebé enfrenta krize.
Frente Buibere Oan mós ezije atu Estadu hametin sistema seguransa no protesaun iha komunidade, aumenta kapasidade polísia atu responde lalais ba kazu violénsia, hametin koordenasaun entre instituisaun sira no garante vítima hetan protesaun imediata, fatin seguru no akompañamentu.
“Ami husu mós implementasaun lei sira kona-ba violénsia doméstika, protesaun labarik no direitu feto ho seriedade, hametin koordenasaun entre polísia, Ministériu Públiku no tribunal. Prevene impunidade no asegura transparénsia, monitorizasaun no akuntabilidade institusionál,” nia dehan.
Iha parte ekonomia no igualdade jéneru, Frente Buibere Oan husu Estadu atu hametin independénsia ekonómika feto liuhusi oportunidade empregu, formasaun profisionál, asesu ba rai, kréditu no rekursu produtivu no asegura apoiu sosial ba família vulnerável, inan faluk, labarik órfaun no ema ho defisiénsia.
Organizasaun ne’e mós rekomenda reforma polítika lisensa maternidade no paternidade ho direitu hanesan ba inan no aman, no lisensa remunerada mínimu fulan neen to’o tinan ida, atu fahe responsabilidade kuidadu labarik no harii rede krexe públiku iha munisípiu hotu ho asesu gratuita ka asesível.
Frente Buibere Oan husu atu kria sentru apoiu juventude iha munisípiu hotu, oferese konsellu, edukasaun, apoiu psikososiál no orientasaun, garante labarik no joven sira iha espasu seguru atu hato’o problema no hetan apoiu lahó diskriminasaun.
Organizasaun ne’e mós husu atu garante asesu ba desportu, arte no kultura nu’udar direitu sidadaun, liuhusi kria espasu desportivu no sentru kriativu iha munisípiu hotu no hametin edukasaun kona-ba igualdade jéneru, direitu feto no prevensaun violénsia, envolve mane no juventude iha transformasaun mentalidade patriarkál.
Iha área polítika públika no orsamentu, Frente Buibere Oan husu Estadu atu aloka orsamentu sufisiente ba edukasaun, saúde, protesaun labarik, protesaun feto no prevensaun violénsia, inklui programa kombate pobreza no mánutrisaun, ho planu implementasaun, kalendáriu, entidade responsável no indikadór atu sukat rezultadu no impaktu real ba povu.
Organizasaun ne’e husu mós ba Parlamentu Nasionál no sosiedade sivíl atu hala’o fiskalizasaun independente no Governu atu publika relatóriu periódiku kona-ba efetividade programa sira, no halo avaliasaun independente, transparente no onesta kona-ba servisu no programa ne’ebé implementa durante tinan barak.
Frente Buibere Oan konsidera katak avaliasaun ne’e importante atu aprende husi falla, hadi’a polítika no kria estratéjia foun ba emansipasaun feto, libertasaun sosiál no dezenvolvimentu umanu, tanba pobreza, mánutrisaun, violénsia, dezempregu no desigualdade jéneru kontinua eziste.
“Ita labele kontinua ko’alia kona-ba dezenvolvimentu bainhira labarik sira seidauk seguru iha sira-nia eskola, feto sira seidauk seguru iha sira-nia komunidade no vítima violénsia sira seidauk hetan protesaun no justisa ne’ebé sira merese,” nia hateten.
Organizasaun ne’e afirma sei kontinua hametin luta ba sosiedade ne’ebé livre husi violénsia, opresaun no diskriminasaun, no ba nasaun ida-ne’ebé garante dignidade, liberdade no justisa ba ema hotu, ho apelu “Justisa ba Palomita, transforma sistema no emansipasaun feto, libertasaun povu”.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

