Governu hatuur fatuk dahuluk ba projetu reabilitasaun estrada urbana Aileu

AILEU, 21 Novembru 2026 (TATOLI) – Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, no Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM) Aileu, Jacinto Ribeiro Dias no komunidade tomak ohin realiza serimónia lansamentu fatuk dahuluk ba projetu reabilitasaun estrada urbana no sistema drenajen iha Vila Aileu, ho valor kontratu hamutuk US$2.591.253,83.
Projetu ne’e ho distansia kilómetru 3,5, sei implementa durante tinan ida husi empreza nasionál Santana Diak Unipessoal, Lda., ho objetivu atu hadi’a kondisaun estrada, hasa’e seguransa rodoviária, fasilita movimentu komunidade no impulsiona atividade ekonómika iha Munisípiu Aileu.
Iha nia diskursu, Primeiru Ministru Xanana Gusmão reafirma katak Governu kontinua fó prioridade ba dezenvolvimentu infraestrutura bázika, liuliu estrada, bee moos no eletrisidade, nu’udar fundamentu importante atu hadi’a kondisaun moris povu no asegura dezenvolvimentu ne’ebé inkluzivu.
Xefe Governu subliña katak, durante tinan 24 independénsia, Timor-Leste hetan ona progresu iha área oioin, maibé sei iha dezafiu barak ne’ebé presiza rezolve, liuliu iha asesu ba infraestrutura no servisu báziku iha komunidade rurál sira.
Nia konsidera katak independénsia ne’ebé povu Timor-Leste luta no sakrifika an ba durante tinan barak tenke lori benefísiu konkretu ba sidadaun hotu, liuliu komunidade sira ne’ebé hela iha área dook no izoladu.
“Povu mak manán funu, povu mak eroi. Barak tebes mak mate, la husu buat ida ba sira. Sira nia mehi mak bainhira hetan ukun-an, povu tomak bele moris di’ak,” Primeiru Ministru, Xanana Gusmão hateten.
Nia esplika katak infraestrutura bázika, hanesan estrada, bee moos no eletrisidade, iha papel importante atu fasilita asesu komunidade ba edukasaun, saúde no oportunidade ekonómika.
Tuir nia, estrada ne’ebé di’ak sei permite labarik sira atu asesu eskola ho fasil, pasiente sira atu hetan tratamentu médiku no agrikultór sira atu transporta sira nia produtu ba merkadu.

Primeiru Ministru mós informa katak Governu durante tinan rua ikus halo ona preparasaun iha munisípiu sira, hodi prepara administrasaun lokál atu simu responsabilidade boot liután iha prosesu dezenvolvimentu no aproximasaun servisu públiku ba komunidade.
Iha oportunidade ne’e, Xanana Gusmão husu ba empreza responsável atu asegura kualidade konstrusaun tuir padraun tékniku ne’ebé determina, no adverte katak servisu ne’ebé la tuir kualidade sei presiza hadi’a fila fali.
Nia mós husu ba entidade fiskalizadora, liuliu Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN), atu halo monitorizasaun rigorozu ba implementasaun projetu, hodi garante katak osan Estadu nian utiliza ho responsabilidade.
Iha parte seluk, Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu, Jacinto Ribeiro Dias, manifesta apresiasaun ba Governu tanba kontinua fó atensaun ba dezenvolvimentu infraestrutura iha Aileu, liuliu iha momentu ne’ebé Timor-Leste prepara atu komemora aniversáriu Proklamasaun Independénsia ba dala 51.
Nia konsidera lansamentu projetu estrada urbana ne’e nu’udar prova konkretu katak Governu kontinua kumpre kompromisu atu lori dezenvolvimentu ba komunidade, no aproxima benefísiu independénsia ba povu.
“Ohin loron povu Aileu haksolok, tanba ami simu ho onra boot lansamentu estrada urbana ne’e, hanesan prova katak mehi independénsia diretamente ba povu,” Jacinto Ribeiro Dias afirma.
Nia subliña katak estrada di’ak sai xave importante ba dezenvolvimentu, tanba bele fasilita asesu ba edukasaun, saúde no hasa’e rendimentu ekonómiku família sira.
Maske nune’e, PAM Aileu rekoñese katak kondisaun infraestrutura rodoviária iha munisípiu ne’e sei hasoru dezafiu boot, tanba persentu 48 husi estrada munisipál sira iha kondisaun aat.
Nia esplika katak, durante tempu udan, problema erozaun no falta sistema drenajen halo estrada balu sai difisil atu utiliza, ne’ebé afeta movimentu komunidade, liuliu sira ne’ebé hela iha zona izoladu.
Tanba ne’e, nia konsidera projetu reabilitasaun estrada urbana ne’e nu’udar pasu importante atu hamenus izolamentu, hasa’e seguransa rodoviária no dinamiza ekonomia lokál.
“Projetu ne’e sei fasilita asesu ba eskola, sentru saúde, merkadu no atividade komersiál, no bele atrai investimentu mai Munisípiu Aileu,” nia hateten.
PAM Aileu mós apela ba komunidade atu iha sentidu responsabilidade no partisipa iha konservasaun infraestrutura públika, hodi evita estragus no promove kondusaun seguru, liuliu entre joven sira.
Nia espera katak Governu kontinua fó atensaun ba reabilitasaun estrada ne’ebé liga Postu Administrativu, suku no aldeia sira, inklui konstrusaun ponte, sistema drenajen no mekanizmu manutensaun regulár.

Entretantu, Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, afirma katak lansamentu projetu estrada urbana Aileu marka tan pasu importante ida iha esforsu Governu atu hadi’a infraestrutura no dezenvolvimentu nasionál.
Nia subliña katak partisipasaun Primeiru Ministru, membru Governu, autoridade lokál, lider komunitáriu no komunidade iha serimónia hatus fatuk dahuluk ne’e hatudu katak projetu infraestrutura la’ós de’it responsabilidade Governu, maibé mós responsabilidade hamutuk povu tomak.
“Obra ne’e ita nian. Ita hotu tenke koopera no fó apoiu atu obra ne’e bele lao lalais. Ita labele sai impedimentu ba dezenvolvimentu estrada ne’e,” Samuel Marçal afirma.
Ministru ne’e husu ba komunidade, liuliu família sira ne’ebé hela besik área konstrusaun, atu fó kolaborasaun ba empreza no ekipa téknika, hodi evita konflitu ka obstákulu ne’ebé bele atraza implementasaun projetu.
Nia lembra katak infraestrutura públika harii ho rekursu Estadu nian, ne’ebé pertense ba povu, tanba ne’e komunidade tenke sente katak projetu ne’e sai patrimóniu komún ne’ebé presiza proteje.
Samuel Marçal mós reafirma katak Governu lideradu husi Primeiru Ministru, Xanana Gusmão kontinua fó prioridade ba konstrusaun no reabilitasaun estrada urbana, estrada rurál, ponte, sistema abastecimentu bee moos no eletrisidade.
Nia esplika katak implementasaun infraestrutura iha territóriu tomak presiza hala’o tuir disponibilidade Orsamentu Jerál Estadu (OJE), tanba Governu mós iha obrigasaun atu finánsia setór importante seluk, hanesan edukasaun, saúde no protesaun sosiál.
Ministru ne’e informa mós katak projetu estrada ne’ebé liga Liquidoe ho Remexio besik ona remata, no Governu prevee katak lansamentu projetu subestasaun eletrisidade ida iha Aileu bele realiza iha tinan oin.
Nia aumenta katak dezenvolvimentu infraestrutura sai importante liután, tanba Timor-Leste prepara atu simu responsabilidade nu’udar anfitriaun ba Simeira ASEAN iha tinan 2029.
Ho lansamentu projetu reabilitasaun estrada urbana Aileu ne’e, Governu espera bele hadi’a konektividade, fasilita atividade loroloron komunidade no kria kondisaun di’ak liután ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha munisípiu ne’e.
Jornalista: Cidalia Fátima
Editora: Armandina Moniz

