Top

Molok Timor-Leste asume Prezidénsia ASEAN, Olanda reforsa kapasidade Diplomata

Embaixadór Olanda ba Indonézia no Timor-Leste, Marc Gerritsen. Imajen TATOLI/Cidalia Fátima

DILI, 09 Outubru 2026 (TATOLI)–Governu Olanda hametin hela kooperasaun ho Timor-Leste hodi hasa’e kapasidade diplomata sira liuhusi programa formasaun internasionál oioin, partikularmente iha área negosiasaun, intelijénsia artifisiál, siberseguransa, no abilidade diplomátika hodi apoia nasaun ne’e nia prontidaun asume Prezidénsia ASEAN iha 2029.

Embaixadór Olanda ba Indonézia no Timor-Leste, Marc Gerritsen, afirma katak hasa’e kapasidade rekursu umanu iha diplomasia sai hanesan prioridade ba kooperasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e, liuliu hafoin Timor-Leste sai membru ASEAN.

“Programa ida ne’ebé importante tebes maka ita-nia kolaborasaun ho Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Timor-Leste nian. Ami forma diplomata sira hodi harii relasaun sira ne’ebé efetivu liu ho nasaun sira seluk, enkuantu komprende mós dezafiu sira husi intelijénsia artifisiál, siberseguransa, no abilidade diplomátiku sira,” Embaixadór Marc Gerritsen informa ba Ajénsia TATOLI iha Otél Palm Spring, Kinta kalan.

Notísia relevante : Delegasaun Olanda hakarak fasilita formasaun entreprende ba ensinu sekundáriu tékniku vokasionál

Olanda fornese ona oportunidade formasaun oioin ba diplomata timoroan sira, tantu liuhusi atividade prezensiál iha Olanda, aprendizajen online, no programa formasaun ne’ebé hala’o iha Sudeste Aziátiku.

“Ami konvida diplomata sira hodi mai iha Olanda. Ami mós fó formasaun online no dalaruma halo formasaun iha nasaun sira seluk iha rejiaun, hanesan Manila, Filipina,” nia esplika.

Programa ne’e ho objetivu atu haforsa kapasidade diplomata Timor-Leste nian hodi hasoru dezafiu relasaun internasionál ne’ebé komplesu ba beibeik, no hadi’a mós efikásia komunikasaun no negosiasaun ho nasaun parseiru sira.

Nia avalia katak abilidade diplomasia no negosiasaun nian sai importante liután bainhira Timor-Leste nia knaar aumenta iha organizasaun rejionál ASEAN nia laran, inklui iha preparasaun hodi asume responsabilidade prezide organizasaun nian iha tinan 2029.

Institutu Clingendael sei forma diplomata timoroan iha tinan 2027

Nu’udar parte ida husi kooperasaun kapasitasaun diplomátiku, Embaixadór Marc revela katak Diretór Institutu Clingendael hosi Olanda tuir planu sei vizita Timor-Leste iha tinan 2027 hodi fó formasaun espesializada kona-ba abilidade negosiasaun nian.

Institutu Clingendael maka institutu peskiza no formasaun relasaun internasionál sira ne’ebé bazeia iha Olanda no espesializa iha diplomasia no negosiasaun internasionál sira.

“Diretór husi Institutu Clingendael hanesan péritu ida iha negosiasaun sira. Nia sei vizita Timor-Leste iha tinan oinmai hodi ajuda diplomata superiór no juniór sira iha MNEK sai hanesan negosiadór di’ak liu,” nia hateten.

Tuir Embaixadór Marc, formasaun ne’e hein atu hasa’e abilidade diplomata Timor-Leste nian hodi hala’o knaar diplomátiku, partikularmente bainhira envolve iha negosiasaun bilaterál no multilaterál ho Estadu-membru ASEAN no parseiru internasionál sira seluk.

Nia subliña, abilidade negosiasaun nian maka abilidade esensiál ida ne’ebé maka presiza ba prezidénsia ASEAN nian, tanba organizasaun fó prioridade ba konsulta no konsensu iha nia prosesu foti desizaun nian.

“Ida-ne’e konserteza krusiál ba Timor-Leste nia envolvimentu iha ASEAN no nia prezidénsia. Ha’u iha konfiansa katak abilidade sira ne’e sei folin-laek bainhira Timor-Leste asumi prezidénsia ASEAN, ne’ebé maka hein atu akontese iha tinan 2029,” nia katak.

Aleinde fó apoiu ba kapasitasaun diplomátika, Embaixadór Marc subliña katak Olanda haree Timor-Leste nu’udar parseiru importante iha rejiaun Sudeste Aziátiku tanba nasaun rua ne’e iha hanoin ne’ebé hanesan kona-ba valór fundamentál lubuk ida iha relasaun internasionál.

Liberdade imprensa, protesaun ba direitu umanu, no respeitu ba direitu internasionál nu’udar prinsípiu kompartilladu ne’ebé bele forma baze hodi hametin relasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e.

“Ba Olanda, Timor-Leste hanesan nasaun ida ne’ebé importante tebes tanba hanesan membru ida hosi ASEAN no fahe hanoin barak hosi ami. Liberdade hosi mídia, direitu ema nian, no direitu internasional hanesan norma no valor importante sira ne’ebé ami tane hamutuk,” nia tenik.

Prinsípiu sira ne’ebé fahe malu ne’e loke oportunidade ba Olanda no Timor-Leste hodi habelar kooperasaun iha fórum internasionál oioin, inklui kona-ba asuntu sira ne’ebé relasiona ho ASEAN.

“Ami hakarak koopera ho Timor-Leste iha arena internasionál, inklui iha asuntu oioin relasionadu ho ASEAN. Ami mós iha interese maka’as hodi apoia dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian,” nia reforsa.

Iha setór ekonómiku, Embaixadór Marc mensiona dezenvolvimentu infraestrutura, inklui portu, nu’udar setór ida ne’ebé iha poténsia ba kooperasaun.

Destaka mós investimentu olandés nian iha Timor-Leste liuhosi empreza serveja Bintang Heineken, ne’ebé nia deskreve hanesan investimentu estranjeiru ida ne’ebé boot liu iha nasaun.

“Investimentu estranjeiru ida ne’ebé-boot liu iha Timor-Leste mai hosi Olanda, maka fábrika serveja Bintang Heineken. Ami hein katak sei iha tan investimentu ne’ebé tama iha Timor-Leste,” nia hato’o.

Embaixadór Marc subliña katak Olanda hakarak hametin nafatin relasaun ho Timor-Leste liuhosi área prinsipál rua maka dezenvolvimentu ekonómiku no kooperasaun iha aplikasaun lei internasionál.

Liuhusi hametin kooperasaun diplomátika, hadi’a kapasidade rekursu umanu, no habelar ligasaun ekonómika sira, Olanda iha esperansa atu apoia Timor-Leste nia papél ne’ebé ativu ba beibeik iha kooperasaun rejionál no internasionál, partikularmente iha preparasaun ba ninia prezidénsia ASEAN nian, ne’ebé hein katak sei hala’o iha tinan 2029.

Jornalista     : Hortêncio Sanchez

Editora         : Julia Chatarina

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!