Deklarasaun Konjunta entre Primeiru-Ministru Reinu Tailándia no Xanana Gusmão ho pontu importante 21

DILI, 09 Outubru 2026 (TATOLI) – Deklarasaun Konjunta entre Primeiru-Ministru Reinu Tailándia, Anutin Charnvirakul no Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho pontu importante 21 iha Bangkok, Tailándia.
Nota imprensa ne’ebé Ajénsia Notisioza TATOLI asesa husi Royal Thai Government iha loron 9 no 10 fulan-Outubru tinan 2026 mak hanesan tuir mai ne’e;
- Ho konvite husi Anutin Charnvirakul, Primeiru-Ministru Reinu Tailándia nian, Kay Rala Xanana Gusmão, Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian, hala’o vizita ofisiál ida ba Tailándia iha loron 9 to’o 10 fulan-Outubru tinan 2026. Durante vizita ne’e, Primeiru-Ministru na’in-rua hala’o diskusaun bilaterál, iha diskusaun kordiál, no atmosfera konstrutivu, hodi reafirma amizade no kooperasaun kleur ona entre Tailándia no Timor-Leste.
Vizaun jerál kona-ba relasaun bilaterál sira
- Líder rua hatudu satisfasaun ho relasaun bilaterál ne’ebé amizade no parseria dezenvolvimentu ne’ebé besik entre Tailándia no Timor-Leste. Sira reafirma sira-nia kompromisu atu hametin liután kooperasaun iha área hotu-hotu ne’ebé iha interese mútuo, tantu iha nível bilaterál no mós iha kuadru ASEAN nian, ho objetivu ba prosperidade no progresu ne’ebé fahe ba nasaun rua ne’e.
- Líder rua ne’e subliña importánsia atu intensifika troka vizita regulár iha nível hotu-hotu no simu ho laran-haksolok asinatura Memorandu Entendimentu entre Ministériu Negósiu Estranjeiru Reinu Tailándia no Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste kona-ba Estabelesimentu Mekanizmu Konsulta Bilateral. Sira espresa espetativa katak enkontru Konsulta Bilaterál dahuluk sei hala’o iha tempu badak iha Timor-Leste, iha data ida ne’ebé konveniente ba malu, ne’ebé sai nu’udar mekanizmu importante atu halo revizaun ba kooperasaun bilaterál, monitoriza rezultadu husi vizita ne’e, no identifika área foun kooperasaun ne’ebé fó benefísiu ba malu.
- Líder rua ne’e fó hanoin katak Tailándia nu’udar nasaun ida husi nasaun dahuluk ne’ebé estabelese relasaun diplomátika ho Timor-Leste iha loron 20 Maiu 2002. Sira mós rekoñese Tailándia nia kontribuisaun kleur ona ba manutensaun no konsolidasaun pás iha Timor-Leste, partikularmente liuhusi servisu ofisiál Tailándia nian nu’udar Adjuntu Komandante Forsa Internasionál (INTERFET) Timor-Leste Leste husi Setembru 1999 Fevereiru 2000, no nu’udar Komandante Forsa komponente militár Administrasaun Tranzitória Nasaun Unida nian iha Timór-Leste (UNTAET) husi Jullu 2000 to’o Agostu 2002. Sira hato’o sira-nia antisipasaun atu selebra aniversáriu ba dala-25 estabelesimentu relasaun diplomátika iha 2027 liuhosi akordu mutuál.
Kooperasaun Defeza no Seguransa
- Líder rua ne’e simu ho laran-haksolok relasaun defeza bilaterál ne’ebé besik—inklui interkámbiu militár, formasaun, kapasitasaun, no fahe informasaun—no hein ba vizita oin mai husi Xefe Forsa Defeza Tailándia nian ba Timor-Leste nu’udar oportunidade ida atu aprofunda liután kooperasaun defeza nian.
- Líder rua ne’e konkorda atu hametin kooperasaun hodi rezolve dezafiu seguransa ne’ebé mosu, partikularmente fraude online no forma krime transnasionál sira seluk. Sira enkoraja kooperasaun besik liután entre ajénsia aplikasaun lei relevante sira, inklui liuhosi troka informasaun, kapasitasaun, no mekanizmu relevante sira ASEAN nian.
- Tailándia hato’o nia aseitasaun ba konvite atu hamutuk ho Grupu Sentrál Parseiru Estratéjiku sira ba projetu Memoriál INTERFET no hato’o nia prontidaun atu kontribui materiál arkivu relevante, fotografia, no konta pesoál husi pesoál militár Tailándia ne’ebé servisu iha Timor-Leste, hodi nune’e apoia prezervasaun no komemorasaun istória fahe ida-ne’e.
Kooperasaun Ekonómika
- Líder rua ne’e enkoraja aumentu fluxu komérsiu no investimentu entre nasaun rua ne’e, no mós interasaun besik liu entre sira ida-idak nia setór privadu. Sira identifika agrikultura no prosesamentu ai-han, enerjia, infraestrutura, turizmu no ospitalidade, no ekonomia azul hanesan área sira ho potensiál atu habelar kooperasaun no investimentu. Sira enkoraja ajénsia relevante sira no komunidade emprezariál sira atu esplora oportunidade sira hodi estabelese parseria emprezariál sira, promove komérsiu, no fasilita investimentu.
- Primeiru-Ministru Tailándia reafirma nasaun nia prontidaun atu fó apoiu ba seguransa ai-han Timor-Leste nian. Líder rua ne’e konkorda atu promove kooperasaun ne’ebé fó benefísiu ba malu iha área agrikultura no seguransa ai-han, inklui komérsiu agríkola, prosesamentu ai-han, kooperasaun téknika, no kapasitasaun. Sira mós konkorda atu hahú negosiasaun ho objetivu atu konklui Memorandu Entendimentu kona-ba Komérsiu Foos, hodi reflete ambisaun mútua atu hametin seguransa ai-han Timor-Leste nian.
- Primeiru-Ministru rua ne’e subliña importánsia husi hadi’ak konetividade aérea entre Tailándia no Timor-Leste ba avansu relasaun ekonómika no turizmu, no mós ba hametin lasu ema-ba-ema. Sira enkoraja konkluzaun no implementasaun Akordu Servisu Aéreu entre Tailándia no Timor-Leste lalais liu no espresa espetativa katak ligasaun aérea direta entre nasaun rua ne’e sei estabelese iha oportunidade lalais liu.
Kooperasaun ba Dezenvolvimentu
- Primeiru-Ministru Tailándia reafirma Tailándia nia knaar nu’udar parseiru dezenvolvimentu ne’ebé konfiável ba Timor-Leste, enkuantu Primeiru-Ministru Timor-Leste hato’o nia apresiasaun ba Tailándia nia kontribuisaun ne’ebé iha valór—liuhosi Ajénsia Kooperasaun Internasionál Tailándia (TICA)—ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu sosio-ekonómiku no esforsu kapasitasaun.
- Líder rua ne’e konkorda atu hametin kooperasaun dezenvolvimentu tuir prioridade Timor-Leste nian, partikularmente iha área agrikultura sustentável, dezenvolvimentu komunitáriu, saúde públika no kuidadu inan, dezenvolvimentu rekursu umanu, no kapasitasaun relasiona ho ASEAN. Sira konkorda atu hala’o Enkontru Kooperasaun Téknika ba dala 4 iha Timor-Leste iha tinan ne’e nia rohan hodi finaliza no adota Programa Trienal ba Kooperasaun Dezenvolvimentu (2026–2028).
- Primeiru-Ministru Timor-Leste hato’o agradesimentu kle’an ba Sua Alteza Reál Prinseza Maha Chakri Sirindhorn ba inisiativa Projetu Dezenvolvimentu Labarik no Juventude, ne’ebé hala’o iha Sua Alteza Reál nia patrosíniu iha eskola neen iha Timor-Leste. Projetu ne’e ho objetivu atu hametin eskola sira nia kapasidade hodi kombate hamlaha no hadi’a labarik sira nia nutrisaun no saúde. Nia mós hato’o nia apresiasaun ba Sua Alteza Reál nia apoiu hodi permite Timor-Leste nia partisipasaun iha Prémiu Prinseza Maha Chakri (PMCA)—prémiu bienál ida ne’ebé rekoñese profesór sira ne’ebé destakadu—ne’ebé to’o agora benefisia ona profesór ezemplár na’in neen hosi área rurál sira Timor-Leste nian. 14. Primeiru-Ministru Timor-Leste hato’o ninia apresiasaun ba Tailándia nia oferta kona-ba bolsa estudu no oportunidade formasaun liu 800 ba ofisiál no estudante sira husi Timor-Leste dezde 2001. Oportunidade sira-ne’e, ho valór maizumenus dolar amerikanu millaun 4, disponibiliza liuhosi mekanizmu kooperasaun oioin, inklui kooperasaun bilaterál no Programa Internasionál Pós-graduasaun Tailándia (TIPP).
- Líder rua ne’e simu ho laran-haksolok progresu ne’ebé halo hosi sentru saúde inan no labarik rua (sentru BEmONC)—projetu ida ne’ebé implementa hamutuk hosi Ajénsia Kooperasaun Dezenvolvimentu Ekonómiku Nasaun Viziñu Tailándia nian (NEDA), Ministériu Finansas no Saúde Timor-Leste nian, no Fundu Populasaun Nasoins Unidas nian (UNFPA), ne’ebé ho objetivu atu hamenus taxa mortalidade inan no infantil iha Timor-Leste. Tailándia espresa nia prontidaun atu esplora, liuhosi NEDA, forma foun sira kooperasaun nian hodi apoia Timor-Leste nia prioridade sira dezenvolvimentu nian.
- Líder rua ne’e mós fó benvindu ba esforsu hamutuk entre governu rua ne’e no organizasaun internasionál sira kona-ba programa sira iha Timor-Leste ne’ebé fó apoiu ba saúde públika no meiu subsisténsia ne’ebé sustentável, inklui servisu nefrolójia, Rede *Tais* Weavers, no dezenvolvimentu setór kafé nian.
- Líder rua konkorda atu aselera finalizasaun ba memorandu rua kona-ba kooperasaun iha edukasaun no ensinu superiór. Sira mós subliña importánsia atu hametin Edukasaun no Formasaun Téknika no Profisionál (TVET) hodi aliña formasaun hanesan ne’e ho ezijénsia merkadu traballu nasaun rua nian.
Kooperasaun Rejionál
- Primeiru-Ministru Tailándia fó parabéns dala ida tan ba Timor-Leste tanba sai nu’udar membru ASEAN ba dala sanulu-resin-ida no reafirma Tailándia nia apoiu ba Timor-Leste nia integrasaun kontinua iha Komunidade ASEAN no ninia nesesidade sira kapasitasaun nian, inklui Timor-Leste nia preparasaun ba futuru prezidénsia ASEAN nian iha tinan 2029.
- Líder rua ne’e reafirma sira-nia kompromisu atu promove arkitetura rejionál ida ne’ebé nakloke, inkluzivu, sentradu iha ASEAN, no bazeia ba regra sira, no kompromete atu hametin koordenasaun hodi avansa Vizaun Komunidade ASEAN 2045, ho objetivu ba ASEAN ida ne’ebé reziliente, inovativu, dinámiku, no sentradu iha ema. Sira subliña importánsia hosi relasaun sira ne’ebé estável no konstrutivu entre poténsia boot sira hodi kontribui ba dame no prosperidade iha rejiaun.
- Primeiru-Ministru rua hatudu satisfasaun ho diskusaun sira ne’ebé fó fuan no konstrutivu no reafirma sira-nia kompromisu atu tradús rezultadu vizita nian ba kooperasaun konkreta no benefisiál ba malu, hodi hametin liután amizade kleur ona entre Tailándia no Timor-Leste no hasa’e koordenasaun iha ASEAN nia laran.
- Primeiru-Ministru Timor-Leste hato’o nia apresiasaun sinseru ba Primeiru-Ministru no Governu Reinu Tailándia ba ospitalidade no kortezia ne’ebé manas ne’ebé hato’o ba nia no ninia delegasaun durante vizita ne’e tomak.
Notisia relevante: Loron 09 Outubru, Tailándia prezide serimónia ofisiál simu Primeiru-Ministru Xanana Gusmão
TATOLI

