Joven Dijitál: “Loke ita-nia Poténsia ho Abilidade Teknolójika”

Introdusaun:
Olá, joven sira hotu-hotu! Loron di’ak ba ita hotu, espera imi hotu mai ho kondisaun ne’ebé di’ak. Iha ha’u nia testu ida-ne’e, relevante tebes ba ita-nia futuru kona-ba “Loke ita-nia poténsia ho abilidade teknolojia”.
Ita-nia jerasaun, moris iha tempu ida-ne’ebé diferente tebes husi pasadu. Husi teknolojia simples iha tempu uluk, ita sasin ona ba evolusaun ida-ne’ebé lalais tebes, to’o ita atinje ona era dijitál ne’ebé ohin loron envolve ita hotu. Internet, Smartphone no rede sosiál sira halo ita bele simu informasaun hotu ho lalais. Maibé, vantajen sira hotu, iha mós dezafiu no risku ne’ebé ita presiza atu hasees-an husi Fake news, privasidade online, depende ba teknolojia, malware, virus, phishing, Grooming, Extortion no Sexting. Husi Dezafiu no risku hothotu, ita presiza iha kapasidade atu hanoin ho krítiku, basá ida-ne’e sai esensiál tebes atu ita bele avalia, análize no kestiona ho profundidade, molok ita halo desizaun ka forma ita-nia hanoin.
Tanba ne’e, la’os de’it uza teknolojia, maibé importante tebes atu ita uza ita-nia hanoin krítiku. Katak ita tenke hili buat ne’ebé loos no útil, hafoin uza ita-nia matenek atu rezolve problema sira ho di’ak. Ita labele sai de’it konsumidór, maibé ita tenke sai mós kriadór ba solusaun sira ne’ebé bele lori mudansa di’ak. Nune’e mós, mundu dijitál ne’ebé muda lalais ezije ita labele para atu apreende. Ikus mai, ita bele hamosu abilidade importante tebes hodi investe iha ita-nia an hodi aprende nafatin, dezenvolve abilidade foun atu bele kaer oportunidade sira iha futuru.
Definisaun joven no dijitál?
Joven mak ema ida-ne’ebé iha faze tranzisaun moris nian entre labarik no adultu, ne’ebé jeralmente komesa husi tinan 15 to’o 24, maibe bele varia tuir kontestu sosiál no kulturál. Faze ida-ne’e marka ho mudansa fízika, mental, emosionál no sosial ne’ebé boot tebes. Periodu ida-ne’e importante tebes ba edukasaun, preparasaun ba sira-nia futuru, inklui buka empregu no partisipa iha sosiedade (Cfr. PAIS, J. M, Cultura Juvenis,1993). Alem de ne’e, sira mos enfrenta dezafiu oi-oin hanesan parseira oi-oin hanesan, presiza fatin ba sira-nia dezenvolvimentu, saude no partisipasaun sosial. Tamba ne’e, governu no sosiedade presiza fo apoiu no oportunidade ba joven sira atu bele sai adultu ne’ebé responsavel no kontribui pozitivu ba dezenvolvimentu nasaun.
Liafuan Dijitál mai husi lian latín “Digitalis”, ne’ebé refere ba informasaun ka dadus ne’ebé reprezenta no prosesa liuhusi númeru, liuliu uza Sistema bináriu (0-1). (LEMOS, Andre, Cibercultura:tecnologia e vida social na cultura contemporânea, 2002, p.5.). Tuir Santaella, A cultura digital substitui meios físicos por linguagens conficadas e ambientes virtuais. Essa mudança vai além da tecnologia, transformado a cognição humana e as relações sociais. (SANTAELLA, Lucia, Cultura e artes dos pós-humanos: da cultura das mídias à cibercultura, 2003, p. 28). Ne’e mak baze ba teknolojia modernu hotu, inkluindu komputadór, internet, Telemóvel, Smart TV nsst. Tamba ne’e, Vantagem prinsipal dijitál mak bele rai, prosesa no fahe informasaun ho efisiénsia.
Objetivu prinsipál husi joven dijitál mak atu uza teknolojia no internet ho matenek atu asesu informasaun ho lalais, komunika ho ema seluk no partisipa iha atividade online oi-oin. Sira mos iha objetivu atu dezenvolve sira-nia abilidade dijitál hanesan literásia dijitál, hodi bele halo negósiu online no kria oportunidade foun ba sira-nia-an no ba sosiedade. Alem de ne’e, joven dijitál bele uza plataforma sira-ne’e hodi envolve-an iha advokasia sosial no partisipasaun sidadaun nian, atu nune’e bele fahe sira-nia hanoin no influénsia mudansa pozitiva iha media dijtál.
Evolusaun Teknolojia husi passadu to’o era dijitál.
Termu Teknolojia mai husi lian gregu technê (arte, abilidade) no logos (estudu kona-ba) orijinalmente refere ba terminolojia téknika nian. Entaun, teknolojia fundamentalmente signifika “estudu kona-ba arte ka abilidade prátika”, ne’ebé hare kona ba ferramenta sira (ajuda ita atu alkansa ba objetivu ida), mákina, komponente sira no operasaun sira ne’ebé envolve iha artezenatu oin-oin. Husi ne’e, reprezenta forma deskritiva no enumerativa ida hosi teknolojia, maski ho assiténsia ne’ebé nia fornese hodi domina natureza, haburas prosesu sira desmitolojia nian, rasionalizasaun ekonómika no avansu sientífiku jeral. (Tecnologia Educativa, Blanco e Silva, 1993, 19).
Movimetu hodi halo mudansa siknifikativu liu, iha transformasaun pensamentu tékniku nian hosi natureza deskritiva ba kompromisu esperimentasaun, verifikasaun no fundamentasaun dadus no teoria, mosu iha inisiu sékulu XVIII (18) liu husi hametin ligasaun sira entre koñesimentu intelektual. Husi pontu ne’eba teknolojia hahú estuda ho klean no sistemátiku, oinsa atu hetan meiu sira atu atinji objetivu final ida bazeia ba prinsípiu sira ne’ebé loos no esperimentu sira ne’ebé konfiavel. Nune’e teknolojia sai hanesan aplikasaun koñesimentu sientífiku ida hodi rezolusaun problema. Husi ne’e teknolojia nu’udar sinónimu ho siensia aplikada ou teknolojia mak uzu prátiku husi koñesimentu sientífiku.
Oinsa sosiedade nia relação ho teknolojia?
Ema nia relasaun ho natureza sempre hetan mediasaun hosi teknolojia, maski mediasaun ida ne’e partikularmente mosu iha sosiedade kotemporánea, tanba impulse tekonolójiku husi sékulu XX forma ona instituisaun sosial sira no fo impaktu ba setór hotu-hotu hosi atividade umana. Nune’e, transformasaun sira ne’ebé akontese iha tempu kontemporáneu ne’ebé maka hahu kresimentu, dezenvolvimentu no aplikasaun teknolojia foun sira lori ona tranzisaun hosi sosiedade industrial ba sosiedade informasaun katak, sosiedade ida ho komunikasaun ne’ebe maka domina hosi mídia. Efeitu sira hosi mudansa ida ne’e habelar kna’ar espesífiku, no manifesta hanesan transformasaun progresiva iha komunikasaun, indústria, transporte, medisina nsst. Tuir Manuel Castells; “A Revolução da tecnologia da informação e a reestauração do capitalismo introduziram uma nova forma de sociedade, a sociedade em rede”. (Manuel Castells, A sociedade em rede. A Era da informação: Economia, Sociedade e Cultura, 1999, p. 21). Husi mudansa kle’an iha final sékulu XX tanba iha eventu boot rua: emerjénsia husi teknolojia dijitál foun sira (Komputador, Microchip no internet) no transformasaun hosi Sistema ekonómiku rasik, ne’ebé presiza atu reorganiza hodi funsiona iha eskala global. Tamba ne’e, ideia sentral teknolojia dijital nudar maneira foun ida atu moris, serbisu no komunikasaun ba malu atu alkansa tuir kbi’it hosi indivídu, empreza no nasaun sira.
Dezafiu no risku sira iha era dijitál.
Era dijitál lori mudansa bo’ot ba ita-nia-moris, komunidade no sosiedade. Nune’e labele hare deit dijitál nia di’ak, maibe mos iha dezafius no risku oi-oin ne’ebé bele ameasa seguransa, privasidade, saúde mental no kualidade informasaun. Tamba ne’e, ita presiza hatene di-diak risku hirak ne’e essensial hodi bele utiliza teknolojia ho didi’ak no responsabilidade. Tuir Nick Bostrom nia hanoin ida katak; “A Inteligência artificial não precisa ter consciência ou intenção para ser perigosa. Ela só precisa ser eficiente em escalar nossas próprias falhas e vulnerabilidade sociopolíticas” (Nick Bostrom, Superintelligence:paths, dangers, strategies, 2014, 115). Husi Nick nia hanoin, dada ita hare ba ataque criminal online hahu buras ona iha ita-nia le’et hanesan; malware no virus ne’ebé halo estragu ba Sistema komputador, na’ok dadus pessoal ka konta bankária. Atake seluk mak phishing ne’ebé criminal sira uza email, mensajen ka website falsu atu bosok ema hodi fó sira-nia informasaun pesoal. No fim bele hamosu Futuro de identidade. Tamba sa mak hamosu termu Futuro de identidade? Ho razaun ida katak, ema aat sira bele uza ita-nia informasaun atu kria ka loke konta falsu ho ita-nia naran hodi kria problema bo’ot em nome ita-nia identidade rasik.
Dezafiu krítiku seluk iha era dijitál mak dezinformasaun no Fake news. Tamba risku refere, mai ho fasilidade atu fahe informasaun ne’ebé fasil ba notisia falsu. Ida ne’e bele rezulta manipula opiniaun públika no estraga kredibilidade ba fontes notísia ne’ebé loloos. Peter Pomerantsev mai ho nia hanoin pozitivu ida katak; “A desinformação moderna não busca apenas fazer com que as pessoas acreditem em uma menitra, mas sim que percam totalmente a fé na possibilidade de encontrar a verdade”. (Peter pormerantsev, Isso não é propaganda, 2019, 112). Kampañia dezinformasaun bele mos ameasa demokrasia hodi influénsia eleisaun ka polariza sosiedade. Impacto ida ne’e dada ema lakon fiar ona ba instituisaun no organizasaun sira.
Aleinde ne’e, dezafiu bo’ot liu mak krime dijital no ameasa labarik sira. Iha pontus tolu atu ita hotu tau atensaun mak Grooming, Extortion, Sexting. Ema adultu sira bele uza internet hodi halo grooming (Christin Alteky, Adult sexual Grooming: A systematic review, 2025) ida ne’e processo ida, wainhira ema bo’ot (predator) uza internet ka rede sosiál hodi kria relasaun amizade ho labarik ida ho intesaun atu halo asaltu sexual. Extortion ka estorsaun sibernétika wainhira hacker ida asesu ilegalmente ba organizasaun boot sira nia dadus no ezije osan atu bele hapara atake (Disponível: https:/www.fortinet.com/br/resources/.cyberglossary/cyber-exortion). Nune’e extortion mos bele na’ok, hetan ka manipula labarik sira-nia imajen, video no informasaun pessoal bele halo labarik ne’e moe ka hetan problema. Husi ne’e, Labarik ne’ebe sai vitima ba estorsaun dijital ne’e sente tauk, moe no la iha kbiit atu hasoru sira, ikus mai bele rezulta sira nia saúde mentál no sosiál. Asaun Sexting, refere ba fahe ou simu mensajen, foto ka video ne’ebé iha konteudu sexual, liu husi telemóvel. Husi kazu refere, halo labarik ka joven sira hetan presaun husi ema seluk, inklui belun ka namoradu/a, atu halo no fahe imajen seksual. Ikus mai akontese bullying, bele estraga sira nia mentalidade no fíziku sai fraku.
Tanba ne’e, ameasa dijitál nu’udar realidade ida ne’ebé perigoza tebes ba labarik no joven sira. Risku hotu ne’e bele hamosu trauma psikolójiku ne’ebé grave hodi afeta ita-nia dezenvolvimentu sosiál. Nune’e, presiza tebes atu iha komprensaun ne’ebé klean kona-ba hahalok kriminál sira nia tátika no mós mata-dalan atu proteje an. Teknolojia avansada bele ajuda ita atu fasil halo komunikasaun no asesu ba plataforma edukasaun, maibe bele mos sai fatin ba hahalok aat se wainhira ita uza la hó responsabilidade.
Hanoin krítiku no rezolve problema ba teknolojia.
Ohin loron era dijitál lori dezenvolvimentu teknolojia nian ne’ebé fo benefisiu barak, maibe hamosu mos dezafiu no risku foun. Iha kontestu ida ne’e, ita presiza iha kapasidade atu hanoin ho krítiku, basá ida ne’e sai esensial tebes atu ita bele avalia, analiza no kestiona ho profundidade, molok ita halo desizaun ka forma ita-nia hanoin. Nune’e tuir Filózofu Teknolojia ida dehan katak; “Nao é a tecnologia que determina o nosso futuro, mas a nossa capacidade crítica de avaliar as escolhas ética que fazemos ao usá-la e desevolvê-la” (Shannon Vallor, A Tecnologia e as virtudes: Um guia filosófico para um futuro Desejável, 2016, 112).
Ita presiza kestiona katak,”Tanbasá ida-ne’e akontese? Buat saida mak laloos? Ha’u sei halo saida antes ida ne’e mosu?” Ho avansu teknolojia, informasaun naklekar ho lalais liu husi internet no rede sosial sira. Maibé, ho informasaun barak ne’e, iha mos risku kona ba dezinformasaun no notisia falsu. Ita presiza hanoin krítiku atu bele identifika fonte sira ne’ebé kredivel, hodi kestiona motivasaun iha informasaun nia kotuk no hodi halo diferensa entre faktu no Hoax. Liu husi ne’e, ita bele evita sai vítima ba propaganda no manipulasaun. Teknolojia mós hamosu dezafiu boot kona-ba sibersegunransa no privasidade. Dadus privadu bele naklekar ba públiku, tanba uza ho dalan ne’ebé sala. Husi hanoin krítiku tulun ita atu komprende risku hirak ne’e, hodi halo desizaun ne’ebé matenek hodi uza dijitál ho responsabilidade hodi proteje ita-nia informasaun pessoal.
Alem de ne’e, Tuir Noah nia hanoin katak; “Na era da Inteligência Artificial, se não ensinarmos o pensamento crítico, os humanos se tornarão meros acessórios dos algoritmos” (Yuval Noah Harari, 21 Lições para o século XXI, 2018, 19). Fraze ne’e relevantes tebes iha ita-nia moris ne’ebé mak dependénsia maka’as ba teknolojia no dezekilibriu sosiál. Nune’e hanoin krítiku enkoraja ita atu reflete kona-ba efeitu teknolojia nian ba moris lor-loron, relasaun sosial no ita-nia saúde mental. Tamba mundu kontinua muda, teknolojia kontinua dezenvolve ho ida ne’e mosu mos dezafiu foun sira. Ema ne’ebe bele hanoin krítiku mak sei lidera dalan hodi avalia no implementa desizaun ne’ebé diak liu ba futuru ne’ebé seguru no sustentável.
Hamosu abilidade foun iha mundu dijitál ne’ebé muda lalais.
Mundu dijital dadaun ne’e muda lalais tebes, no ida ne’e halo ita hotu presiza duni atu hamosu abilidade foun atu bele akompaña mudansa sira ne’e. Se ita la aprende buat foun, maka ita bele monu hela iha kotuk (tertinggalan) ba oportunidade foun sira. Carol enfantiza katak; “The capacity to learn is a skill; the capacity to apply that learning flexibly in a fast-changing environment is agility” (Carol S. Dwek, Mindset the new psychology of success, 2006, 71). Nune’e, hamosu abilidade foun iha mundu dijitál la’os de’it kona-ba hatene uza komputadór ka internet, maibe, ida ne’e inklui mós abilidade importante hanesan hanoin ho matenek, resolve problema sira ne’ebé mosu, kria inisiativa foun no komunika ho di’ak. Abilidade seluk ne’ebé presija maka hanesan adaptasaun ba mudansa no hatene uza teknolojia sira hodi halo serbisu.
Atu hamosu abilidade sira-ne’e, ita bele halo buat barak. Ezemplu, ita bele partisipa iha kursu online (plataforma edukativu), lee livru ka artigu kona-ba teknolojia foun no partisipa iha workshop sira. Hanesan Don Norman nia hanoin katak; “Technology changes rapidly, but people change slowly. The most valuable skill is understanding how technology serves the evolving human mind” (Don Norman, The Design of Everyday things, 2013, 21). Importante tebes atu nafatin iha espíritu atu aprende no la ta’uk atu koko buat foun. Tamba ne’e, ho abilidade foun sira ne’e, ita-nia oportunidade atu hetan serbisu bele aumenta, ita bele dezenvolve ita-nia kareira iha área dijitál no ita bele kontribui di’ak liután ba ita-nia sosiedade. Ida-ne’e hanesan dalan ida atu garante katak ita nafatin relevante no produtivu iha mundu ne’ebé sempre evolui.
Konkluzaun
Maluk le’e nain sira hotu, molok remata ita-nia tema kona-ba “Loke ita-nia poténsia ho abilidade teknolojia”, ita haree ona oinsa teknolojia evolui husi tempu uluk to’o ohin loron, hodi lori mai ita oportunidade barak. Maibe, ita mós rekoñese katak iha dezafius no risku sira-ne’ebé ita tenki hasoru ho matenek. Ita presiza tau iha hanoin katak, iha mundu dijitál ne’ebé muda lalais ne’e, hanoin krítiku mak ita-nia matan-dalan no abilidade atu rezolve problema mak ita-nia forsa. Keta tauk atu aprende buat foun ho mudansa pozitivu ba ita-nia komunidade no nasaun. Futuru iha ita-nia liman! Mai ita hamutuk harii futuru dijitál ida-ne’ebé naroman liu no inkluzivu ba ita hotu. Obrigadu barak ba imi-nia leitura.

