Media Tour 2026: Viajen bá Oekusi hodi Selebra Liberdade Imprensa (Parte-I)

DILI, 12 Outubru 2026 (TATOLI)—Domingu dadeer, 04 Outubru 2026, relójiu iha ha’u-nia didin-lolon hatudu tuku 8:45 loloos. Loron ida-ne’e, lahanesan loron baibain. Iha loron ida-ne’e, ha’u foti ain hakat fali bá dalan-sanak seluk ida. Iha sidade Dili nia sikun ida bá sikun seluk ne’e, ha’u haree, ema ua’in la’o nadodon bá Maromak nia uman maibé ha’u prontu ona atu halo fali viajen bá rai-ketan Oekusi.
Auzénsia iha Igreja iha loron Domingu, la’ós ha’u-nia toman (ábitu). Maibé, ha’u-nia viajen bá Oekusi mós hola-parte iha asuntu umanidade ne’ebé liga ba ema-nia moris. Tanba ne’e, Maromak sei komprende ha’u. He-he-he.

Husi Kulau, Bekora, transporta husi família ho motór, ami halai ho ansiedade atu to’o lalais iha fatin determinadu (Ponte Komoro 2), fatin kosentrasaun nian atu aranka bá Oekusi hamutuk ho kolega jornalista sira-ne’ebé hamahon an iha asosiasaun jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL).
Foufoun, doko malu iha grupu WhatsApp dehan tenke konsentra sedu iha fatin determinadu para viajen mós sedu. Tanba ne’e, obriga ha’u ignora distánsia be naruk. Engarrafadu mós la importa. Sasurut ba de’it. Naran katak to’o lalais. Dada Komoro sai besik.

Ha’u hanoin ha’u maka to’o tarde ona. Eh, to’o ne’ebá, rai mamuk Da Costa hela. Ha’u maka to’o uluk fali. Sira seluk laiha novidade. Kuit-etun sira doko iha WA, WA sai nakadoko hotu, halo HP ne’ebé kaer iha liman sai nakdedar hanesan nada dering maibé pratikamente zero. Duké hein mesamesak sira iha halte hanesan hein mikrolet, di’akliu la’o buka bakso manas hodi hamanas netik laran no kalsu estómagu. La’o bá la’o konsege hetan duni naan-kabuar (bakso) iha Delta I hodi sobak ho hakma.
Ibun bele book an ho hahán bakso maibé nafatin vijilánsia ba kolega sira-nia alarme iha WA. Teki-teki aviza ona iha grupu WA katak bele hakbesik ona bá fatin konsentrasaun atu aranka tanba kolega sira konsentradu ona. Upps…. Horut bakso-been ida be manas ne’e seidasuk hotu, ha’u tenke husik imediata atu bá lalais iha fatin konsentrasaun.

To’o iha fatin ne’ebá, ha’u hanoin fatin sei mamuk nafatin. Lae. Kolega sira balun iha-ne’ebá ona hanesan Prezidente UPJTL, Horácio Babo, Prezidente Komisaun Organizadora, Aveiro Ximenes, inklui membru UPJTL sira husi mídia Timor-Post, STL, SMNEWS no RTTL. Maibé, kolega sira seidauk kompletu. Jornalista mídia RTK, Vise Prezidente UPJTL, Jerónimo da Silva ‘Rony’, no jornalista Domingos Freitas “Ameu” seidauk to’o mai. Duké hein maran de’it, ami prenxe ho atividade. Ami selfie (hasai foto) halimar ho idaidak nia maneira. Balun ho maneira Gen-Milleniál no balun ho maneira Gen-Z.
Iha minutu balun, karreta azúl ho marka Ranger ne’ebé kesi spanduk iha oin, hakerek ho liafuan “MEDIA TOUR 2026-RAEOA-Mídia Livre Demokrasia Metin” dolar mai daudaun. La seluk la leet, Vise Rony ho kolega jornalista sira seluk maka naklosu mai ne’e.
Tuku 11:30 Otl, ami sai husi área Fomentu (Ponte Komoro 2). To’o iha Tasi-Tolu, ami pauza uitoan lai iha-ne’ebá hodi tula tan kolega jornalista husi mídia SAP News TL. Estrañu. Bainhira kolega ne’e loke odamatan atu sa’e mai karreta laran, nia hakfodak ho espontánia kedas. Waaao…. Wao tanba ami na’in hira sena malu nanis ona iha karreta laran, nia mai tan entaun ami sena malu wao liután. He-he-he…

Tuku 11: 40 loloos, ami aranka bá Oekusi. Viajen ida-ne’ebé hala’o iha oras besik atu bá meiudia. Dili hetok muda an neineik bá kotuk husi ami-nia hateke. Tada katak viajen ida-ne’e lori ami dook liután hosi kapitál nasaun nian. Tuir dalan, paizajen Timor-Leste hatudu ninia oin rasik: foho, ai-hun, fatin hela-fatin, no estrada sira-ne’ebé liga área ida bá área seluk. Povu sira mós hatudu sira-nia oin rasik liuhusi sira-nia atividade. Maski rai bele manas, sira hakmatek ho sira-nia atividade hanesan fa’an nuu-laloir, ikan, masin-fatuk, katupa no produtu sira seluk hodi buka osan-rahun atu sustenta sira-nia família. Ema sira-nia moris iha estrada ninin fó-hanoin mai ha’u katak mídia ladún fó espasu ba ema hirak-ne’e nia moris.
Nu’udár jornalista, viajen sira hanesan ne’e hanorin ha’u katak observasaun la’ós tenke hahú ho pergunta ka entrevista ida. Maibé, fó-atensaun ba detalle ki’ik sira: uma sira-ne’ebé hamriik dook malu, atividade sira hosi rezidente sira iha asentamentu sira-nia sorin, veíkulu sira-ne’ebé liu, no mós atmosfera mudansa sira-ne’ebé eziste bainhira viajen ne’e hakat besik fronteira.
Ha’u imajina sira-nia moris ho pergunta sétiku. Oinsá sira hetan informasaun? Oinsá maka sira aprende kona-ba polítika Governu nian, dezenvolvimentu ekonómiku, edukasaun, no eventu oioin neʼebé kona sira-nia moris loroloron? Informasaun ne’ebé fornese liuhosi mídia nasionál to’o duni bá sira ho efetivu ka lae?
Pergunta mós buras liután bainhira viajen ne’e la’o bá-oin. Ha’u hanoin katak viajen bá Oekusi la’ós jeográfiku de’it. Viajen seluk mós la’o daudaun ho simultánea: viajen ida atu komprende relasaun entre mídia, sosiedade, no ema hotu nia direitu ba informasaun.
Mota-Ain: hakat liu fronteira nasionál, lori pergunta kona-ba jornalizmu
Hafoin hala’o viajen husi Dili, ami to’o iha área fronteira Mota-Ain iha tuku 15:00-resin Otl. Iha-ne’e, viajen tama iha faze ida-ne’ebé diferente. Se molok ne’e estrada sai hanesan ligasaun entre rejiaun, iha Mota-Ain, liña fronteira reprezenta fronteira administrativa entre nasaun rua: Timor-Leste no Indonézia.

Prosesu imigrasaun hanesan parte ida husi viajen ne’ebé tenke kompleta molok tama iha territóriu Indonézia. Dokumentu sira hetan verifikasaun, ofisiál sira hala’o sira-nia knaar, no viajante sira idaidak iha nia objetivu rasik. Iha atividade sira-ne’e nia leet, fronteira sai hanesan fatin sorumutu ida ba interese oioin no viajen umana sira.
Nu’udár jornalista, ha’u haree fatin sira hanesan ne’e la’ós de’it hanesan dalan tránzitu nian. Nia mós kaer istória oioin ne’ebé posivel: kona-ba komunidade sira iha fronteira nia moris, servisu públiku sira, asesu ba transporte, atividade ekonómika, no troka informasaun liuhosi fronteira sira.

Durante viajen ida-ne’e, ha’u reflete fali kona-ba sentidu liberdade imprensa nian. Imprensa nia servisu hakat-liu interese sira hosi grupu ida no idealmente aprezenta informasaun ne’ebé bele komprende hosi públiku. Maibé, atu hala’o kna’ar ne’e, jornalista sira mós presiza komprende kondisaun reál iha terrenu, inklui dezafiu jeográfiku ne’ebé afeta asesu públiku ba informasaun.
Kalan iha Atambua: deskansa molok kontinua viajen
Husi Mota-Ain, rai hahú nakaras. Besik tuku 17:00 Otl. Ami sente katak la biban ona atu ultrapasa Imigrasaun Wini. Tanba ne’e, viajen ida-ne’e dirije fali bá Atambua, sidade ne’ebé ami sei deskansa molok kontinua ami-nia viajen iha loron tuirmai.
To’o iha sidade Atambua, rai seidauk kalan loloos. Ami sei iha oportunidade hodi la’o halimar bá fatin balun iha sidade laran. Ami hasoru ema oioin iha sidade ne’e. Sira ko’alia Tetun, Naueti, Galolen, Makasae, Mambae, Kemak, Bunak no Terik. Hmmm… Ami dilema. Ne’e timoroan ka sé? Karik sira-ne’e timoroan ne’ebé mai vizita de’it Atambua, ka tranzita iha-ne’e atu bá fatin seluk? Ah, la’ós. Sira sidadaun Indonézia duni. Afinál, ita ida de’it iha lian, jestu no kultura maibé diferente iha polítika (nasaun).

Rai kalan daudaun no matan mós dukur ona. Ami fila-hikas bá ami-nia hela fatin atu deskansa. Deskansa hanesan parte esensiál hosi viajen jornalístika ida. Isin presiza tempu atu rekupera, maibé hanoin nafatin atividade ne’ebé hakat liu ona—dalan ne’ebé ultrapasadu, atmosfera iha fronteira, no fatin sira-ne’ebé maka kapturadu iha ami-nia memória.
Dalabalun, viajen jornalístiku sira la’ós de’it akontese iha konferénsia imprensa sira-nia leet, sala redasaun sira, ka atividade ofisiál sira. Maibé, iha mós viajen sira-ne’ebé ezije jornalista sira atu halo viajen dook molok to’o iha fatin sira-ne’ebé sai alvu kobertura. Iha viajen sira hanesan ne’e, atmosfera iha dalan maka sai parte ida hosi prosesu aprendizajen.
Ha’u mós imajina ami-nia destinasaun iha Oekusi, espesifikamente Oesilo no Pásabe. Iha-ne’ebá, Media Tour 2026 sei lori jornalista sira hodi hakbesik liután ba área sira-ne’ebé dook hosi sentru atividade nasionál nian. Ha’u hein katak viajen ida-ne’e la para de’it iha serimónia Loron Nasionál Liberdade Imprensa nian, maibé evolui ba oportunidade ida atu haree povu nia moris iha distánsia ne’ebé besik liután.
Tanba, dalaruma, istória sira-ne’ebé importante liu la’ós iha sidade nia sentru ka iha ofisiál ida-nia pódiu nia kotuk. Sira bele dezenvolve iha aldeia ida, iha saladeaula simples ida, iha merkadu ki’ik ida, iha dalan susar ida, ka iha konversa sira ho rezidente sira-ne’ebé ladún hetan oportunidade atu fahe sira-nia lian.
Kalan iha Atambua sai hanesan deskansa entre etapa rua viajen nian: viajen ba fronteira no viajen fila bá uma liuhosi dalan seluk.
Loron 05 Outubru 2026: husi Atambua bá Wini
Iha Segunda dadeer, 05 Outubru 2026, tuku 07:13 oras Indonézia, ami kontinua hikas-ami nia viajen. Husi Atambua, ami dirije bá Wini, área fronteira Indonézia nian ne’ebé forma parte vital ida hosi rota bá Oekusi.
Paisajen sira iha dalan-dalan fó fali espasu ba observasaun. Pazajen sira husi Atambua bá Wini la diferente ho paizajen Timor nian. Parese tanba illa ida de’it entaun paizajen tenke semiliante. Paizajen Illa Timor nian iha karakter distintivu: iha foho-lolon sira-ne’ebé aas, rai nia luan, ai-hun sira, povoasaun sira, no estrada sira-ne’ebé liga komunidade iha rejiaun oioin. Iha viajen hanesan ida-ne’e, distánsia la’ós de’it númeru ida iha mapa. Ida-ne’e sente liuhosi tempu ne’ebé gasta iha veíkulu, mudansa paizajen, no esperiénsia liuhosi rejiaun ida bá rejiaun seluk.

Ha’u koko atu koloka ha’u-nia an la’ós de’it hanesan pasajeiru ida-ne’ebé hakarak tebes atu to’o lalais iha ne’ebá, maibé hanesan jornalista ida-ne’ebé aprende atu la’o iha paizajen nia leet.
Kondisaun husi povu nia moris ne’ebé ha’u kaptura durante viajen husi Atambua bá Wini, laiha diferente mós ho kondisaun ne’ebé povu Timor enfrenta. Ema balun hela besik ba sentru servisu sira, enkuantu ema seluk tenke halo viajen dook liután atu to’o iha eskola sira, fasilidade saúde sira, eskritóriu Governu nian, ka rede komunikasaun sira-ne’ebé adekuada. Hirak-ne’e hotu maka kestaun potensiál sira-ne’ebé presiza investiga liután, la’ós konkluzaun sira-ne’ebé bele foti de’it hosi fatin sira-ne’ebé ita haree iha estrada.
Iha-ne’e maka observasaun jornalístika sai krusiál. Saida maka ita haree bele sai hanesan inísiu ba pergunta ida, maibé labele asume kedas katak ida-ne’e maka faktu ida-ne’ebé esplika komunidade ida-nia moris tomak. Jornalista sira presiza ko’alia ho rezidente sira, verifika informasaun, no komprende kontestu molok hakerek.
Viajen ba Wini fó hanoin mai ha’u katak jornalizmu ne’ebé di’ak presiza pasiénsia. La’ós istória hotu-hotu bele deskobre ho lalais. Balun presiza lori tempu, intimidade, no vontade atu rona.
Husi Wini bá Sakato: tama fali iha Timor-Leste
Bainhira to’o Wini iha tuku 08:00-resin oras Indonézia nian, atmosfera hanesan iha Mota-Ain akontese hikas. Ami tuir prosedimentu migrasaun nian hodi sai hosi territóriu Indonézia. Iha Wini, mota de’it maka haketak nasaun rua. Hakat bosok de’it iha metru sanulu hanesan ne’e, tama ona iha área Timor-Leste liuhusi Postu Imigrasaun Sakato.

Husi Sakato, hafoin prenxe regra administrasaun ka liu tiha verifikasaun nesesária sira, ami kontinua viajen bá sidade Oekusi. Iha sentimentu úniku ida bainhira viajen ne’ebé hahú iha Dili no atravesa ba territóriu Indonézia nian, lori ami filafali bá ami-nia rai moris fatin liuhosi fronteira ida-ne’ebé diferente.
Ba ha’u, esperiénsia ida-ne’e fó perspetiva seluk kona-ba signifikadu ligasaun nian. Rejiaun ida bele halo parte iha nasaun ida, maibé ninia kondisaun jeográfika halo ninia esperiénsia viajen no asesibilidade diferente hosi rejiaun sira seluk.

Iha kontestu dezenvolvimentu nian, komprende sirkunstánsia jeográfika sira hanesan ne’e maka krusiál bainhira diskute kona-ba transporte, servisu públiku sira, komunikasaun sira, no distribuisaun informasaun nian. Ba jornalista sira, reportajen la’ós liu de’it ba saida maka akontese maibé mós esplika tansá ida-ne’e importante ba públiku.
Hafoin liu Sakato, viajen ba fatin Media Tour 2026 nian besik liután. Maibé, ba ha’u, objetivu loloos la’ós atu to’o de’it iha Oekusi. Importante liu, ami-nia prezensa iha-ne’ebá loke oportunidade ba aprendizajen, diálogu, no haree ba realidade sira-ne’ebé karik lahanesan ho situasaun moris iha Dili.
Ha’u hakarak viajen ida-ne’e sai hanesan espasu ida atu hadi’a ha’u nia sensibilidade jornalístika. Tanba, ba jornalista ida, la to’o atu hatene de’it fatin nia naran no grava eventu sira. Sira presiza komprende ema sira-ne’ebé hela iha-ne’ebá.
Media Tour 2026 no signifikadu husi Loron Nasionál Liberdade Imprensa
Viajen ne’e nu’udár parte ida husi Media Tour 2026, hodi selebra Loron Nasionál Liberdade Imprensa Timor-Leste nian ba datoluk. Komemorasaun ne’e fó oportunidade atu halo reflesaun kona-ba pozisaun imprensa nian iha vida demokrátika no atu observa oinsá prinsípiu sira liberdade imprensa nian implementa iha pratika loroloron nian.
Liberdade imprensa la’ós de’it kona-ba jornalista sira bele hakerek notísia ka publika produtu sira. Liberdade imprensa mós relasiona ho abilidade mídia nian atu hala’o nia kna’ar ho independente, asesu ba informasaun nesesária, verifika informasaun, hato’o kritika ho responsabilidade, no fó espasu ba públiku atu aprende kona-ba asuntu sira-ne’ebé afeta sira-nia moris.
Maibé, liberdade ida-ne’e sempre mai ho responsabilidade. Informasaun ne’ebé hato’o ba públiku tenke bazeia ba faktu. Deklarasaun fonte sira presiza tau ho apropriadu. Tenke verifika dadus. Erru sira presiza atu hadi’a. No interese públiku tenke sai konsiderasaun xave ida hodi determina saida maka sai hanesan notísia.
Ha’u hein katak Media Tour 2026 la’ós de’it vizita no enkontru entre maluk jornalista sira husi mídia oioin ne’ebé iha UPJTL nia mahon. Maibé, oinsá atividade ida-ne’e bele fó espasu ba reflesaun kona-ba to’o iha-ne’ebé ona mídia nia prezensa iha komunidade, liliu sira-ne’ebé iha área remota.
Viajen bá Oesilo no Pásabe sei fó oportunidade ba jornalista sira atu observa diretamente dezafiu sira-ne’ebé povu hasoru iha área remota. Distánsia, kondisaun estrada, fasilidade limitada, asesu komunikasaun, lian, no disponibilidade fonte informasaun sira maka aspetu hotu-hotu ne’ebé vale atu observa no esplora durante atividade.
Observasaun sira-ne’e tenke sadere ba faktu nune’e esperiénsia viajen nian bele fó komprensaun ida-ne’ebé loos liu. Nune’e, Media Tour ne’e la’ós simplesmente muda atividade bá fatin seluk, maibé hanesan prosesu aprendizajen ida-ne’ebé bele einrikese jornalista sira-nia perspetiva kona-ba hala’o sira-nia profisaun.
Ha’u mós hein katak atividade ida-ne’e hametin relasaun entre mídia no komunidade. Konfiansa públiku la buras tanba de’it mídia nia prezensa iha de’it eventu boot ne’ebé organiza husi ema- boot sira. Konfiansa harii liuhosi konsisténsia no ezatidaun informasaun nian, nakloke ba korresaun, no vontade atu rona públiku nia nesesidade sira.
Ikusmai, liberdade imprensa sei signifikativu liu bainhira públiku sente nia benefisiu iha sira-nia moris loroloron: hetan informasaun loloos, kompriende polítika sira-ne’ebe afeta sira, no iha oportunidade atu hato’o sira-nia preokupasaun.
Esperansa iha viajen nia rohan
Bainhira ha’u hanoin fali viajen husi Dili iha loron 4 fulan-Outubru, toba kalan iha Atambua, no tuirmai kontinua liuhosi Wini no Sakato iha loron 05 fulan-Outubru, ha’u haree viajen ida-ne’e la’ós de’it mudansa jeográfika ida.
Iha dalan naruk ida nia lala’ok no atravesa fronteira nasaun nian, ne’e nu’udár etapa idaidak husi viajen ne’e atu oferese lisaun sira kona-ba distánsia, ligasaun, no importánsia atu haree besik komunidade.
Ha’u hein katak Media Tour 2026 iha Oekusi sei fornese esperiénsia jornalístika ida-ne’ebé imerzivu duni. Ha’u hakarak filafali ho nota sira-ne’ebé la’ós de’it kaptura fatin sira-ne’ebé ami hala’o vizita ba, maibé mós kaptura konversa sira, pergunta sira, no hanoin foun sira kona-ba komunidade nia moris.
Ha’u hein atu deskobre istória sira-ne’ebé maihosi rezidente (komunidade) sira-nia lian, la’ós de’it deklarasaun ofisiál sira. Istória sira-ne’ebé revela problema no potensiál sira. Ha’u mós hein katak viajen ida-ne’e fó hanoin mai ha’u atu kontinua tane aas prinsípiu fundamentál sira jornalizmu nian: ezatidaun, independénsia, ekilíbriu, verifikasaun, no responsabilidade ba públiku. Tanba, la importa viajen ida to’o iha-ne’ebé, se ida-ne’e la lori fali sentidu koñesimentu ida-ne’ebé boot liu.
Ba ha’u, selebra Loron Nasionál Liberdade Imprensa nian la’ós de’it atu hanoin hikas importánsia liberdade mídia nian. Ida-ne’e mós oportunidade ida atu husu ba ita-nia an: ba sé maka jornalista atu hakerek notísia, sé nia lian maka ema seidauk rona, no realidade saida maka presiza atu fó-sai ba públiku?
Imprensa livre la’ós de’it ida-ne’ebé bele ko’alia lahó presaun. Imprensa ida-ne’ebé iha signifikadu maka ida-ne’ebé brani buka lialoos, iha vontade atu rona ema sira-ne’ebé ladún hetan espasu, no nafatin leál ba interese públiku.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade

