Top

Tinan 30 Nobel da Paz: Husi Sakrifísiu ba Liberdade, Povu Timor-Leste hatudu Responsabilidade atu harii Dame no Justisa

oe

Husi: Afonso Guterres

(Membru Organizasaun Resistencia 55 St. António)

Introdusaun

Tinan tolu-nulu liubá, iha 1996, mundu fó rekoñesimentu internasionál ba luta no sofrimentu Povu Timor-Leste nian liuhusi atribuisaun Prémio Nobel da Paz ba Bispu Carlos Filipe Ximenes Belo no José Ramos-Horta. Ohin, bainhira Timor-Leste komemora aniversáriu tinan 30 husi momentu istóriku ne’e, pergunta ida ne’ebé presiza husu mak: Dame ne’ebé povu hakarak hetan durante luta ba liberdade moris duni ona iha ita-nia moris loroloron, ka sei sai de’it liafuan ne’ebé ita repete iha serimónia?

Prémio Nobel da Paz tinan 1996 la’ós de’it símbolu ida ne’ebé lori Timor-Leste nia naran ba mundu. Nia mak rekoñesimentu ba esforsu atu buka solusaun dame nian ba konflitu iha Timor-Leste, no sai símbolu ba sakrifísiu, rezisténsia no esperansa husi povu ida ne’ebé hakarak determina rasik nia futuru.

Maibé, signifikadu kle’an husi prémio ne’e la bele limita de’it ba medalla, diploma ka memória istórika. Nia tenke kontinua moris nu’udár forsa morál ne’ebé orienta nasaun atu defende dignidade umana, hametin justisa, promove unidade no garante katak liberdade ne’ebé hetan liuhusi sakrifísiu barak bele lori benefísiu ba sidadaun hotu.

Tinan 30 depois, komemorasaun ne’e sai oportunidade atu Timor-Leste la’ós de’it haree fila-fali ba pasadu, maibé mós analiza ho onestidade realidade ohin loron no reflete kona-bá responsabilidade ba jerasaun sira tuirmai.

Nobel da Paz: Rekoñesimentu ba luta Povu Timor-Leste

Istória Timor-Leste nian hakerek ho ran, terus, fiar no esperansa. Durante okupasaun, família barak lakon sira-nia membru família, ema barak sofre violénsia no torturasaun, komunidade sira lakon liberdade, separasaun no trauma ne’ebé balun kontinua lori to’o ohin loron.

Iha situasaun difísil ne’e, Povu Timor-Leste la husik esperansa atu sai povu livre. Rezisténsia armada, klandestina no diplomátika, hamutuk ho kontribuisaun husi juventude, feto, Igreja, família no komunidade lokál, sai parte importante husi luta naruk ba autodeterminasaun.

Atribuisaun Nobel da Paz ba Dom Carlos Filipe Ximenes Belo ho José Ramos-Horta iha 1996 sai momentu importante ida ne’ebé lori atensaun mundiál ba situasaun Timor-Leste nian. Prémio ne’e fó rekoñesimentu ba esforsu sira atu buka solusaun dame nian, maibé nia signifikadu istóriku mós liga metin ho sakrifísiu husi Povu Timor-Leste tomak.

Tanba ne’e, Nobel da Paz la bele konsidera nu’udár propriedade pessoál husi ema na’in-rua de’it. Nia sai símbolu ba povu ne’ebé luta, reziste no mantein fiar katak liberdade bele sai realidade.

Maski nune’e, liberdade ne’ebé ita hetan la signifika katak responsabilidade hotu remata ona. Restaurasaun independénsia mak hahú etapa foun ida ne’ebé ezije esforsu atu harii instituisaun demokrátika, garante direitu sidadaun no kria kondisaun atu ema hotu bele moris ho dignidade.

Liberdade loos la’ós de’it troka ema ne’ebé ukun. Liberdade loos mak garante katak povu iha direitu, oportunidade no asesu ba justisa, la haree ba nia orijen, relasaun pesoál, kondisaun ekonómika ka fili asaun polítika.

Dame la’ós de’it liafuan, maibé kultura moris nian

Liafuan katak Povu Timor hako’ak Nobel da Paz iha sira-nia fuan iha signifikadu simbóliku no espirituál ne’ebé kle’an. Hako’ak prémio iha fuan signifika simu no moris ho valór dame, respeitu, rekonsiliasaun, justisa no solidariedade ne’ebé prémio ne’e reprezenta.

Dame la’ós projetu ida ne’ebé hahú iha serimónia no remata bainhira eventu hotu. Nia tenke hahú husi konsiénsia individuál, família, komunidade, Igreja, organizasaun sivíl no instituisaun Estadu.

Dame manifesta iha maneira ita ko’alia, rona malu, rezolve konflitu no trata ema seluk. Nia ezije respeitu ba diferensa polítika, kultura, relijiaun no identidade, no komitmentu atu rezolve problema liuhusi diálogu no justisa, la’ós ameasa ka violénsia.

Iha sosiedade ne’ebé iha osan, kargu, riku-soin no relasaun ho ema poderózu bele sai medida ba prestíjiu, ita presiza reflete se ita fó valór sufisiente ba integridade, kompeténsia, onestidade no servisu ba komunidade.

Timor-Leste presiza hametin kultura ne’ebé oportunidade la depende de’it ba relasaun pessoál ka polítika, maibé bazeia ba méritu, kapasidade no respeitu ba lei.

Pergunta sira-ne’e sai importante iha komemorasaun tinan 30 Nobel da Paz: Ita prontu atu rona ema ne’ebé la hanoin hanesan ita? Ita prontu atu defende ema kiak no vulnerável? Ita prontu atu rejeita korrupsaun, diskriminasaun, favoritizmu no abuzu podér? Ita prontu atu tau interese nasionál iha leten interese pesoál ka partidária?

Resposta ba pergunta sira-ne’e la bele hetan husi diskursu de’it. Nia tenke hatudu iha desizaun no hahalok loroloron.

Husi liberdade ba responsabilidade

Independénsia Timor-Leste nian iha folin ne’ebé aas tebes. Tanba ne’e, memória mártir no erói sira tenke sai fonte ba aprendizajen, responsabilidade no kompromisu atu harii futuru ne’ebé di’ak liu.

Fó onra ba sakrifísiu la signifika uza memória hodi hamosu ódiu ka vingansa. Maibé, rekonsiliasaun mós la signifika haluha istória ka taka matan ba injustisa. Dame ne’ebé sustentável presiza verdade, responsabilidade, rekoñesimentu ba vítima no garantia katak violénsia la akontese tan.

Responsabilidade morál husi jerasaun ohin nian mak transforma sakrifísiu uluk nian sai oportunidade ba dezenvolvimentu umanu no sosiál.

Liberdade ne’ebé ita hetan tenke lori dalan ba edukasaun di’ak, saúde ne’ebé asesível, empregu dignu, justisa independente no oportunidade ne’ebé justu ba sidadaun hotu.

Bainhira sidadaun balun hetan oportunidade tanba sira iha relasaun pessoál, maibé ema seluk ne’ebé iha kapasidade no vontade atu servisu la hetan oportunidade, ita presiza haree fila-fali ba sistema no mekanizmu ne’ebé regula asesu ba servisu no rekursu públiku.

Podér iha Estadu demokrátiku la’ós propriedade pessoál. Nia mak responsabilidade temporária ne’ebé povu entrega ba lider sira atu servisu ba interese komún.

Tanba ne’e, lideransa polítika, Governu, opozisaun no instituisaun Estadu hotu iha responsabilidade atu hametin transparénsia, responsabilidade públika no respeitu ba Estadu de Direitu.

Demokrásia la limita de’it ba eleisaun. Nia presiza instituisaun ne’ebé funsiona ho integridade, justisa ne’ebé independente no sidadaun sira ne’ebé bele partisipa iha desizaun públika. Diferensa polítika bele sai fonte ba debate konstrutivu, maibé la bele transforma sai ódiu pessoál, intimidasaun ka eskluzaun.

Nobel da Paz tenke sai forsa morál ne’ebé orienta podér atu serví povu, la’ós símbolu ne’ebé uza de’it atu hametin imajen pessoál ka interese partidária.

Dame ne’ebé loos presiza justisa

Iha komprensaun balun, dame signifika situasaun ne’ebé ema hotu nonook no la iha konflitu. Maibé, dame ne’ebé loos la signifika taka ibun ba ema ne’ebé sofre injustisa.

Bainhira iha pobreza, eskluzaun, violénsia doméstika, violasaun direitu labarik nian, dezempregu juventude nian no dezigualdade sosiál, ita labele dehan katak dame kompletu ona.

Dame presiza kondisaun ne’ebé garante katak ema hotu bele moris ho seguransa, liberdade no dignidade. Ema kiak presiza oportunidade ekonómika; feto presiza protesaun no igualdade; labarik presiza edukasaun no ambiente seguru; juventude presiza asesu ba formasaun, empregu no partisipasaun iha dezenvolvimentu nasaun.

Responsabilidade atu harii dame la’ós Governu nian de’it. Igreja, sosiedade sivíl, seitór privadu, lider tradisionál, família no komunidade lokál hotu-hotu iha knaar atu promove solidariedade no rezolve konflitu ho dalan ne’ebé respeita dignidade umana.

Igreja Katólika no komunidade relijioza sira iha kontribuisaun importante iha edukasaun, solidariedade no rekonsiliasaun. Iha parte seluk, kultura tradisionál Timor nian iha valór hanesan respeitu ba katuas no ferik, responsabilidade família nian, kooperasaun no mekanizmu tradisionál atu rezolve konflitu.

Valór sira-ne’e bele hametin kultura dame nian, bainhira pratika ho respeitu ba direitu umanu, igualdade no dignidade ema hotu.

Fiar ne’ebé moris loos tenke manifesta iha hahalok: hadomi ema seluk, defende ema vulnerável, rejeita injustisa no servisu ba bem komún. Labele harohan ba dame, maibé iha tempu hanesan promove hahalok ne’ebé hamosu divizaun no diskriminasaun.

Jerasaun foun no futuru nasaun nian

Aniversáriu tinan 30 Nobel da Paz mós sai oportunidade atu entrega memória istórika ba jerasaun foun.

Juventude presiza komprende katak liberdade ne’ebé sira goza ohin loron mak rezultadu husi luta naruk no sakrifísiu husi ema barak. Maibé, sira labele aprende istória de’it hodi memoriza naran, data no eventu. Sira presiza komprende responsabilidade ne’ebé liberdade ezije.

Oinsá juventude bele uza edukasaun, teknolojia no koñesimentu atu promove dame no dezenvolvimentu? Oinsá sira bele rejeita korrupsaun, informasaun falsu no manipulasaun polítika? Oinsá sira bele kria oportunidade foun ba agrikultura, empreendedorizmu, inovasaun no empregu?

Pergunta sira-ne’e presiza sai parte husi edukasaun no preparasaun ba lideransa iha futuru.

Lider sira ne’ebé partisipa iha luta ba independénsia iha responsabilidade atu fahe sira-nia esperiénsia no fó oportunidade ba juventude atu aprende no asume responsabilidade. Juventude, iha parte seluk, iha knaar atu respeita istória no kria solusaun foun ba dezafiu sira ohin loron.

Objetivu la’ós atu obriga jerasaun foun moris iha pasadu, maibé atu ajuda sira komprende pasadu hodi harii futuru ne’ebé justu, inkluzivu no sustentável.

Husi komemorasaun ba asaun konkreta

Komemorasaun ida bele sai serimónia ne’ebé furak, maibé nia signifikadu sei menus bainhira la iha mudansa iha hahalok no instituisaun.

Tanba ne’e, espírito Nobel da Paz tenke transforma sai kompromisu konkreta atu hametin edukasaun ba dame, promove kultura diálogu, defende justisa no boa governasaun, proteje grupu vulnerável, prezerva memória istórika, hametin unidade nasionál no garante oportunidade ekonómika ne’ebé justu ba povu.

Nasaun ne’ebé hakarak dame sustentável presiza sidadaun ne’ebé ativu, lideransa ne’ebé responsável no instituisaun ne’ebé servisu ba ema hotu.

Dame la bele sai responsabilidade husi lider sira de’it, no sidadaun mós labele husik responsabilidade ba futuru nasaun nian iha liman ema seluk de’it. Ita hotu iha knaar atu hametin kultura respeitu, rejeita violénsia no kontribui ba sosiedade ne’ebé justu.

Nobel da Paz nu’udar mandatu morál

Depois tinan 30, Povu Timor-Leste iha razaun atu sente orgullu ho rekoñesimentu internasionál ne’ebé hetan iha 1996. Maibé, orgullu ne’e tenke akompaña ho humildade, autokritika no vontade atu hadia buat ne’ebé seidauk lao di’ak iha sosiedade.

Se mártir sira bele ko’alia mai ita ohin, saida mak sira hakarak haree iha Timor-Leste? Nasaun ne’ebé fahe malu tanba interese polítiku, ka nasaun ne’ebé hametin unidade iha diversidade? Nasaun ne’ebé orgullu de’it ho independénsia, ka nasaun ne’ebé transforma independénsia sai oportunidade atu ema hotu moris ho dignidade?

Resposta ba pergunta sira-ne’e depende ba ita-nia desizaun no hahalok ohin loron.

Aniversáriu tinan 30 Nobel da Paz tenke sai momentu atu hakat husi memória ba responsabilidade, husi orgullu ba servisu, no husi liafuan ba asaun.

Povu Timor-Leste hako’ak Prémio Nobel da Paz iha sira-nia fuan bainhira dame sai kultura, justisa sai prinsipiu, unidade sai kompromisu no dignidade umana sai objetivu komún.

Nobel da Paz la’ós de’it prémio ne’ebé mundu fó ba Timor-Leste. Nia mós responsabilidade moral ne’ebé Timor-Leste tenke kontinua kumpre ba nia povu, ba jerasaun futuru no ba humanidade.

Dame la’ós buat ne’ebé ita simu no rai de’it. Dame mak buat ne’ebé ita tenke moris, defende no entrega ba jerasaun tuirmai.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!