SSM Vikeke rejista ema 200 asu tata, prevensaun raiva sai prioridade

VIKEKE, 14 Outubru 2026 (TATOLI)—Servisu Saúde Munisípiu (SSM) Vikeke rejista ema hamutuk 200 ne’ebé asu tata husi Janeiru to’o Setembru 2026. Maski nune’e, diretór SSM Vikeke, Aljaksono S. Maia, afirma katak seidauk iha pasiénte ida mak konfirma pozitivu ba moras raiva, mezmu iha ona asu 24 mak pozitivu ba moras ne’e.
Aljaksono esplika katak dadus ema ne’ebé asu tata rejista durante fulan Janeiru to’o Setembru 2026 ne’e la fahe tuir kada fulan.
“Ba kazu asu tata ema hamutuk 200 resin ne’ebé ita rejista, seidauk iha pasiénte ida mak pozitivu ba raiva. Maibé, tuir rejistu Veterinária Munisípiu Vikeke, iha ona asu 24 mak pozitivu ba raiva,” Aljaksono hateten ba TATOLI iha Vikeke Vila, Tersa (13/10).
Nia hatutan katak, bainhira ema ne’ebé asu tata lori ba fasilidade saúde, pesoál saúde sira fó tratamentu ba kanek no foti medida nesesária, inklui vasina anti-raiva tuir avaliasaun no nesesidade pasiénte nian.
“Ba pasiénte sira-ne’ebé asu tata, ami foti kedas medida tratamentu no fó vasina tuir nesesidade, to’o kanek sira di’ak. Ami kontinua halo prevensaun liuhusi fahe informasaun ba komunidade kona-ba risku moras raiva no fó vasina ba ema ne’ebé asu tata,” nia dehan.
Atu prevene propagasaun moras raiva, Aljaksono husu ba komunidade ne’ebé haki’ak asu atu kesi sira-nia asu, hodi evita asu tata ema seluk.
“Komunidade tenke kesi asu atu labele tata ema seluk. Asu ne’ebé infetadu ho raiva bele sai perigu ba ema-nia moris. Tanba ne’e, ami husu ba komunidade atu kesi asu, no se asu tata ema, vítima tenke ba kedas fasilidade saúde ne’ebé besik atu hetan tratamentu,” nia aumenta.
Kona-ba disponibilidade ai-moruk no vasina anti-raiva, Aljaksono afirma katak estoke iha SSM Vikeke sei sufisiente atu atende komunidade ne’ebé presiza tratamentu.
“Ai-moruk no vasina ne’ebé ami iha agora sei sufisiente atu atende komunidade sira-ne’ebé asu tata,” nia informa.
Kontekstu: Asu 24 pozitivu raiva iha Vikeke
Iha notísia publikada iha 7 Outubru 2026, TATOLI relata katak númeru asu pozitivu raiva iha Munisípiu Vikeke sa’e ona ba 24. Iha relatóriu ne’e, Xefe Departamentu Veterinária Munisípiu Vikeke, Domingos do Carmo, esplika katak falta rekursu umanu no transporte sai dezafiu ba ekipa veterinária atu halo vasinasaun no intervensaun iha área afetada.
Xefe Suku Ahik, Ercílio Soares, mós husu ba autoridade relevante sira atu aselera intervensaun, inklui sosializasaun ba komunidade no vasinasaun ba asu sira.
Lee notísia relevante: Kazu raiva iha Vikeke sa’e ona ba 24, autoridade Ahik husu Direksaun Veterinária halo intervensaun.
Saida mak moras raiva no oinsá nia impaktu ba ema?
Raiva mak moras infesiozu ne’ebé kauza husi vírus raiva, ne’ebé ataka sistema nervozu sentrál, inklui kakutak no medula espinál. Moras ne’e bele tranzmite husi animál ba ema, liuliu liuhusi saliva animál infetadu ne’ebé tama ba ema-nia isin bainhira asu tata.
Tuir Organizasaun Mundiál Saúde (OMS/WHO), asu mak fonte tranzmisaun raiva ba ema to’o 99%. Bainhira sintoma klíniku hahú mosu, moras ne’e kuaze sempre kauza mate.
Iha faze inisiál, ema ne’ebé infetadu bele sente isin-manas, moras no sensasaun hanesan sunu ka formigamentu iha fatin kanek. Bainhira vírus atinje sistema nervozu sentrál, ema bele dezenvolve alterasaun hahalok, ajitasaun, difikuldade koordena movimentu no ta’uk bee. Kondisaun ne’e bele sai grave no kauza mate.
Maski nune’e, mate tanba raiva bele prevene se vítima hetan asisténsia médika lalais depoizde asu tata. OMS rekomenda atu fase kanek ho sabaun ho bee ne’ebé barak durante pelumenus minutu 15, no hafoin ne’e buka kedas atendimentu iha fasilidade saúde atu hetan avaliasaun no tratamentu anti-raiva ne’ebé apropriadu.
Informasaun kompleta kona-ba moras ne’e bele asesu iha OMS – Rabies: definisaun, transmisão, sintoma no prevensaun.
Istória raiva iha Timor-Leste
Moras raiva sai preokupasaun saúde públika iha Timor-Leste depoizde kazu infesaun iha animál detetadu iha Oekusi iha 2024. Iha relatóriu ida iha 24 Jullu 2025, OMS informa katak Timor-Leste rejista ona kazu ema mate tanba raiva iha Munisípiu Bobonaro, Ermera no Oekusi. Relatóriu ne’e mós hatudu katak iha kazu ema barak ne’ebé hetan tata husi asu, no vítima balun la kompleta tratamentu preventivu ne’ebé rekomendadu.
OMS enfatiza katak prevensaun presiza envolve setór saúde umana no saúde animál, liuhusi vasinasaun ba asu, monitorizasaun kazu, edukasaun públika no asesu ba tratamentu ba ema ne’ebé hetan tata husi asu.
Lee relatóriu kompletu iha OMS – Rabies iha Timor-Leste, 24 Jullu 2025.
Prevensaun presiza kolaborasaun
Atu hamenus risku tranzmisaun raiva, komunidade tenke kesi ka kontrola asu, evita kontatu ho animál ne’ebé hahalok lahanesan baibain, no asegura katak animál ne’ebé haki’ak hetan vasinasaun tuir orientasaun veterinária.
Se asu tata ka hirus ema, vítima tenke fase kanek ho sabaun no bee durante pelumenus minutu 15 no ba kedas fasilidade saúde. Labele hein to’o sintoma mosu, tanba tratamentu preventivu tenke hahú lalais. Komunidade mós tenke informa ba autoridade veterinária kona-ba asu ne’ebé suspeita infetadu atubele halo avaliasaun no medida kontrolu.
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

