HAK identifika lakuna infraestrutura eskola 45 iha Ermera, Aileu no Baukau

DILI, 15 Outubru 2026 (TATOLI)–Asosiasaun HAK identifika katak falta asesu ba bee-moos, sanitasaun, internet no fasilidade aprendizajen sei sai dezafiu ba realizasaun direitu ba edukasaun ho kualidade iha eskola ensinu báziku 45 iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baukau.

Rezultadu monitorizasaun ne’e aprezenta iha diskusaun meza-redonda ne’ebé hala’o iha sede Asosiasaun HAK, Falór, Dili, Kinta (15/10), no hatudu progresu iha asesu ba edukasaun, maibé sei iha lakuna estruturál ne’ebé presiza atensaun husi Governu no entidade relevante sira.
Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Feliciano da Costa Araújo, agradese ekipa monitorizasaun, lideransa eskola, profesór, komunidade no parseiru sira-ne’ebé kolabora iha prosesu rekolla dadus no prepara relatóriu.

“Ha’u apresia ekipa monitorizasaun, lideransa eskola, profesór, komunidade no parseiru sira ne’ebé kolabora durante prosesu rekolla dadus to’o sai relatóriu,” Feliciano dehan iha diskusaun meza-redonda ne’e.
Nia esplika katak asesu ba edukasaun labele sukat de’it husi númeru estudante ne’ebé tama eskola, maibé tenke konsidera mós kondisaun aprendizajen ne’ebé seguru, saudável no respeita dignidade labarik sira-nian.
Tuir relatóriu HAK, monitorizasaun ne’e kobre estudante hamutuk 16.258, kompostu estudante mane 8.180 no estudante feto 8.078. Husi totál ne’e, estudante 78 mak identifikadu nu’udár estudante ho defisiénsia. Prosesu monitorizasaun ne’e mós envolve respondente 90.
Infraestrutura no fasilidade aprendizajen
Iha área rekursu umanu, eskola 31 (69%) konsideradu númeru profesór sufisiente, enkuantu eskola 14 (31%) identifikadu profesór seidauk sufisiente. Aleinde ne’e, eskola tolu (7%) de’it mak iha alojamentu ka dormitóriu ba profesór, enkuantu eskola 42 (93%) seidauk iha fasilidade.
Relatóriu ne’e mós hatudu katak eskola hotu-hotu ne’ebé sai alvu ba monitorizasaun presiza nesesidade ba formasaun kontinuada ba profesór, hadi’a kapasidade profisionál no kualidade prosesu ensinu-aprendizajen.
Iha fasilidade aprendizajen, eskola 24 (53%) mak iha biblioteka, enkuantu eskola 21 (47%) seidauk iha. Eskola 38 (84%) seidauk iha sala komputadór, no eskola 39 (87%) seidauk iha asesu ba internet. Aleinde ne’e, eskola 38 (84%) seidauk iha laboratóriu ba atividade pratika.
Kona-ba livru estudante, eskola 21 (47%) konsidera katak iha livru sufisiente, maibé eskola 24 (53%) seluk relata katak livru seidauk sufisiente. Iha sorin seluk, eskola 30 (67%) konsidera materiál ensinu no ekipamentu apoiu ba profesór sufisiente, enkuantu eskola 15 (33%) seidauk sufisiente.
Bee-moos, sanitasaun no merenda eskolár
HAK mós identifika nesesidade atu hadi’a asesu ba bee-moos, sanitasaun, jestaun lixu no asesibilidade ba estudante ho defisiénsia iha ambiente eskolár.
Kona-ba implementasaun Programa Merenda Eskolár, eskola 45 hotu-hotu ne’ebé sai alvu ba monitorizasaun implementa programa ne’e. Maski nune’e, kondisaun apoiu ba preparasaun hahán seidauk hanesan iha eskola hotu.
Eskola 22 (49%) mak konsidera katak kondisaun ijiene iha koziña di’ak, enkuantu eskola 23 (51%) seidauk iha kondisaun ne’ebé adekuada. Materiál koziña konsideradu sufisiente iha eskola 37 (82%), maibé eskola 8 (18%) seidauk sufisiente.
Kona-ba bee-moos atu apoia preparasaun merenda, eskola 29 (64%) mak konsidera bee sufisiente, enkuantu eskola 16 (36%) seluk seidauk sufisiente.
Programa merenda eskolár nu’udár parte husi apoiu ba estudante sira, maibé nia implementasaun presiza akompaña ho kondisaun ijiene, bee-moos no seguransa hahán ne’ebé adekuadu. Iha notísia ne’ebé TATOLI publika iha 2 Juñu 2026, Ministériu Edukasaun mós aborda dezafiu monitorizasaun ba Programa Merenda Eskolár.
Notísia relevante: ME konsidera programa merenda eskolár falta monitorizasaun husi PAM.
Feliciano subliña katak falta infraestrutura no servisu báziku bele afeta la’ós de’it prosesu aprendizajen, maibé mós saúde, seguransa, dignidade umana no igualdade oportunidade ba estudante sira.
“Bainhira infraestrutura no servisu báziku ne’ebé nesesáriu ba prosesu aprendizajen la disponivel ka la adekuadu, estudante sira bele enfrenta barreira ne’ebé impede ka limita sira-nia asesu efetivu ba edukasaun ho kualidade, seguransa no dignidade,” nia dehan.
Direitu ba edukasaun no inkluzaun
Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Artigu 59, rekoñese direitu sidadaun hotu-hotu ba edukasaun no kultura no atribui responsabilidade ba Estadu atu garante sistema ensinu báziku públiku ne’ebé universál no obrigatóriu, tuir lei.
Tanba ne’e, asesu ba edukasaun labele haree de’it husi disponibilidade eskola ka rejistu estudante, maibé tenke inklui kondisaun ne’ebé permite labarik hotu-hotu aprende ho igualdade no dignidade.
Iha nivel internasionál, Timor-Leste mós sai parte ba Konvensaun Internasionál kona-ba Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál no Konvensaun kona-ba Direitu Labarik. Instrumentu sira-ne’e reforsa importánsia atu garante oportunidade edukasaun ba labarik hotu-hotu, inklui labarik sira ne’ebé enfrenta barreira tanba defisiénsia ka kondisaun sosiál.
Relatóriu HAK mós foka ba asesibilidade ba estudante ho defisiénsia, liuliu iha infraestrutura sanitasaun no edifísiu eskola. Kondisaun fízika ne’ebé la asesivel bele limita estudante sira-nia movimentu, partisipasaun no oportunidade atu aprende hanesan estudante seluk.
Iha parte kualidade aprendizajen, relatóriu relata katak eskola hotu-hotu uza materiál didátiku iha prosesu ensinu-aprendizajen, no eskola 43 (93%) konsidera taxa prezensa estudante aas. Maski nune’e, falta biblioteka, livru, komputadór, internet no laboratóriu iha eskola balun kontinua sai dezafiu ba dezenvolvimentu literasia, literasia dijitál no aprendizajen pratika.
Iha kontestu ne’e, TATOLI mós relata iha 6 Novembru 2025 kona-ba esforsu Ministériu Edukasaun atu kria kondisaun ne’ebé apoia edukasaun ho kualidade.
Lee mós: OJE 2026: ME esforsu kria kondisaun hodi garante edukasaun ne’ebé kualidade.
HAK rekomenda hadi’a kondisaun eskola
Atu responde ba lakuna hirak-ne’e, Asosiasaun HAK rekomenda ba Ministériu Edukasaun atu avalia nesesidade profesór tuir kondisaun reál iha eskola, hametin formasaun kontinuada, no prioriza investimentu ba livru, biblioteka, komputadór, internet no laboratóriu.
HAK mós husu atu hadi’a sala aula, asesu ba bee-moos, sanitasaun no asesibilidade ba estudante ho defisiénsia, hametin padraun ijiene no seguransa iha Programa Merenda Eskolár, no konsidera alojamentu ba profesór sira-ne’ebé servisu iha área remota.
Ba Parlamentu Nasionál, HAK rekomenda atu hametin fiskalizasaun ba implementasaun polítika no programa edukasaun, no fó atensaun ba alokasaun orsamentu ba infraestrutura no materiál pedagójiku.
Entidade relevante sira seluk, inklui autoridade munisipál, diresaun edukasaun munisipál, eskola no komunidade, mós presiza hametin koordenasaun, monitorizasaun no manutensaun fasilidade eskolár.
Iha diskusaun ne’e, Diretór Jerál Edukasaun Pré-Eskolár, Ensinu Báziku no Ensinu Rekorrente, Apolinário Serpa Rosa, afirma katak responsabilidade Estadu la’ós de’it atu asegura labarik tama eskola, maibé mós atu garante sira hetan aprendizajen ho kualidade.
“Ita-nia responsabilidade la’ós de’it atu asegura labarik tama eskola, maibé garante aprendizajen ho kualidade,” nia dehan.
Apolinário rekoñese katak progresu iha asesu, kurríkulu, formasaun profesór no infraestrutura iha ona, maibé dezafiu hanesan dezigualdade asesu, frakeza iha literasia no numerasia, no seguransa eskola balun presiza kontinua hetan atensaun.
Nia husu atu uza relatóriu ne’e nu’udár instrumentu atu buka solusaun konstrutiva bazeia ba evidénsia, ho respeitu ba privasidade labarik sira-nian.
Iha parte seluk, Provedora-Adjunta ba Direitu Umanu no Justisa (PDHJ-sigla portugeza), Maria Marília da Costa, mós subliña katak lakuna infraestrutura ne’ebé impede labarik atu asesu edukasaun ho igualdade tenke hetan atensaun hanesan asuntu direitu fundamentál.
Nia mós hato’o preokupasaun kona-ba difikuldade ne’ebé labarik feto no estudante ho defisiénsia enfrenta tanba falta sanitasaun no asesibilidade iha eskola.
Maria Marília husu atu iha orsamentu ne’ebé konsidera perspetiva direitu umanu, publika lista transparente kona-ba nesesidade eskola sira, no hametin monitorizasaun konjunta entre Ministériu Edukasaun, PDHJ no parseiru sira.
“Edukasaun importante tebes ba dezenvolvimentu no libertasaun povu. Estadu tenke garante labarik hotu hetan oportunidade hanesan,” nia hakotu.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

