Top

La’o Hamutuk apela Governu haforsa agrikultura no sistema ai-han sustentavel

Peskizadór LA'O HAMUTUK iha Asuntu Agrikultura, Ekonómia no Diréitu ba Rai, Mariano Ferreira. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 15 Outubru 2026 (TATOLI) – La’o Hamutuk apela ba Governu Timor-Leste, Parlamentu Nasionál, Prezidente da Repúblika no parseiru dezenvolvimentu sira atu aumenta no haforsa investimentu iha setór agrikultura no produsaun ai-han lokál, hodi garante asesu ba ai-han nutritivu, seguru no asesível ba populasaun tomak.

Apelu ne’e hato’o liuhusi konferénsia imprensa iha sede La’o Hamutuk, Marconi, Fatuhada, Dili, iha Kinta (15/10), atu marka komemorasaun Loron Mundial Ai-han, ne’ebé selebra iha 16 Outubru, ho tema mundiál “Innovate Today. Nourish Tomorrow” (Inova Ohin atu Nutrí Aban).

Peskizadór La’o Hamutuk, Mariano Ferreira, afirma katak inovasaun iha setór agrikultura la’ós de’it kona-ba utilizasaun teknolojia no mekanizasaun, maibé tenke inklui koñesimentu lokál, prátika tradisionál, kooperasaun no téknika agríkola ne’ebé adapta ba nesesidade komunidade sira.

“Organizasaun ne’e konsidera katak inovasaun tenke fó benefísiu ba nutrisaun, povu no ambiente, la’ós de’it atu buka lukru,” Mariano dehan.

Inseguransa alimentár nafatin sai dezafiu

Mariano hateten katak krize ai-han no nutrisaun kontinua sai dezafiu importante iha mundu tomak, inklui Timor-Leste. Nia esplika katak labarik sira ho idade menus tinan-lima kontinua enfrenta problema kresimentu la tuir idade ka raes-badak (Stunting), ne’ebé la’ós de’it kauza husi menus ai-han, maibé mós husi kualidade dieta, asesu ba bee-moos, saneamentu, servisu saúde no kondisaun moris.

Bazeia ba análiza Integrated Food Security Phase Classification (IPC) ba períodu Novembru 2023 to’o Abril 2024, ema Timoroan na’in-360.000, ka 27% husi populasaun, enfrenta inseguransa alimentár aguda iha faze tolu ka aas liu.

“IPC identifika impaktu mudansa klimátika, aumentu presu ai-han, inundasaun, dezastre naturál no vulnerabilidade ekonómika nu’udar fatór sira ne’ebé afeta seguransa alimentár,” nia hateten.

Investimentu agrikultura tenke produz rezultadu konkretu

 Iha parte seluk, Koodinador La’o Hamutuk, Celestino Gusmão Pereira, refere katak Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba tinan-2026 aloka hamutuk US$43,4 millaun ba setór agrikultura.

Hakerek nain; Celestino Gusmão Pereira nu’udar
peskizadór iha institutu La’o Hamutuk.

Nia subliña katak avaliasaun ba investimentu públiku iha setór ne’e la bele haree de’it ba montante orsamentu ne’ebé aloka ka persentajen ezekusaun, maibé tenke konsidera mós rezultadu konkretu ne’ebé bele sukat.

Rezultadu hirak ne’e inklui aumentu produtividade no produsaun ai-han lokál, hadi’a rendimentu agrikultór, haforsa seguransa alimentár, hadi’a nutrisaun no kria empregu iha área rurál.

“La’o Hamutuk konsidera agrikultura nu’udar setór estratéjiku ba ekonomia nasionál, tanba kontribui ba produsaun ai-han, rendimentu família, redusaun kiak no sustentabilidade ekonomia rural,’’ nia dehan.

Organizasaun ne’e mós defende diversifikasaun produsaun agríkola, inklui hortikultura, ai-fuan, fore, koto, produtu pekuária, peska no ai-han lokál hanesan fehuk no talas, hodi hamenus dependénsia ba produtu importadu.

Aumenta investimentu no haforsa merkadu lokál

 Atu hadi’a sistema alimentár nasionál, La’o Hamutuk rekomenda ba Estadu atu aumenta investimentu anuál iha setór agrikultura to’o 5% ka liu, ho objetivu atu harii baze produtiva nasionál ne’ebé forte no sustentavel.

Organizasaun ne’e mós husu Governu atu haforsa agrikultura familiár no asegura agrikultór sira nia asesu ba bee no irigasaun, asisténsia téknika, fatin rai produtu, transportasaun, finansiamentu no merkadu.

Aleinde ne’e, La’o Hamutuk propoin atu liga programa merenda eskolár ho produsaun agríkola lokál liuhusi sistema Home-Grown School Feeding, ne’ebé liga fornesimentu ai-han ba eskola ho produtu husi agrikultór lokál. Inisiativa ne’e bele kria merkadu ba produsaun doméstika, haforsa kadeia valór nasionál no hadi’a nutrisaun labarik sira.

Organizasaun ne’e mós enfatiza importánsia promosaun agroekolojia, konservasaun bee no rai, no utilizasaun fini lokál, hodi aumenta reziliénsia agrikultura hasoru mudansa klimátika, bailoron naruk no inundasaun.

Alerta kona-ba sustentabilidade Fundu Petrolíferu

Iha parte seluk, La’o Hamutuk alerta katak Timor-Leste presiza diversifika ekonomia nasionál antes reseita husi Fundu Petrolíferu hotu, hodi garante sustentabilidade finanseira Estadu no dezenvolvimentu ba jerasaun agora no futuru.

Organizasaun ne’e refere ba análiza Fundu Monetáriu Internasionál (IMF) iha 2025, ne’ebé projeta katak Fundu Petrolíferu bele esgota iha 2038, se polítika atuál kontinua iha senáriu baze.

Tanba ne’e, La’o Hamutuk konsidera katak investimentu públiku tenke orienta ba harii kapasidade produtiva nasionál, dezenvolve kapitál umanu, fornese infraestrutura nesesária no kria fonte reseita sustentavel, hodi hamenus dependénsia ekonomia nasionál ba reseita petrolífera.

Organizasaun ne’e afirma katak diversifikasaun ekonomia tenke sai prioridade estratéjika Estadu atu garante sustentabilidade fiskál no dezenvolvimentu sustentavel ba jerasaun agora no futuru.

 

Jornalista: Camilio de Sousa

Editór: Rafael da A. Ximenes Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!