Top

Maski lakon kapasidade atu la’o, Eduardo Tilman la lakon esperansa

Eduardo Tilman da Silva. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 16 Outubru 2026 (TATOLI)—Iha dalan moris ne’ebé la sempre tuir ema-nia hakarak, Eduardo Tilman da Silva aprende katak defisiénsia iha fízika la signifika defisiénsia mós iha kakutak.

Hafoin moras ida afeta nia kapasidade atu la’o, nia hahú fali moris ho apoiu família, kontinua buka oportunidade edukasaun no harii família rasik. Agora, nia transforma esperiénsia pesoál ne’e sai motivasaun atu promove direitu no inkluzaun ba ema ho defisiénsia iha Timor-Leste.

“Ha’u-nia esperiénsia moris hatudu katak limitasaun fízika la tenke sai obstákulu ba ema atu dezenvolve kapasidade, hetan oportunidade no partisipa ativu iha sosiedade,” Eduardo hato’o ba TATOLI, iha nia kna’ar fatin, Sesta ne’e.

Eduardo, ne’ebé mai husi Munisípiu Manufahi, agora servisu nu’udár Koordenadór Programa Inkluzaun Defisiénsia iha Órgaun Rejionál Administrasaun iha Raes Hadomi Timoroan. Iha kna’ar ne’e, nia promove inkluzaun ba ema ho defisiénsia, maski enfrenta dezafiu.

“Labele sente ita-nia defisiénsia sai barreira ba ita-nia an. Defisiénsia ne’e limita ita-nia movimentu, maibé ita-nia kakutak la’ós defisiénsia. Tenke esforsu atu atinje ita-nia mehi, kontinua estuda no envolve an iha organizasaun sira-ne’ebé luta ba direitu ema ho defisiénsia,” nia dehan.

Moras ida-ne’ebé muda nia moris

Eduardo la moris ho defisiénsia fízika. Bainhira nia sei joven, nia sofre moras ida-ne’ebé halo família lori nia ba ospitál atu hetan tratamentu. Hafoin akontesimentu ne’e, nia ain lakon kapasidade atu funsiona hanesan antes, maski parte fízika ne’e nafatin kompletu. Kondisaun ne’e halo nia lakon kapasidade atu la’o.

Mudansa ne’ebé akontese derepente ne’e la’ós de’it afeta nia kapasidade fízika, maibé mós nia sentimentu no esperansa ba futuru. Eduardo sente triste tebes tanba tenke hahú moris ho kondisaun foun ne’ebé iha tempu ne’ebá seidauk fásil ba nia atu komprende no simu.

Iha períodu ne’e, nia admite katak nia lakon esperansa no to’o hanoin atu ramata nia moris rasik. Maibé, liafuan apoiu husi nia-inan no família sai forsa importante ne’ebé ajuda nia atu la desiste (rende).

Ninia família kontinua fó apoiu no enkorajamentu, hodi hatudu katak maski nia iha defisiénsia, nia kontinua iha valór no direitu hanesan ho ema seluk. Ho apoiu ne’e, Eduardo hahú aprende atu simu nia kondisaun no buka dalan atu kontinua moris.

Nia mós hetan apoiu husi Padre Adriano, ne’ebé ajuda nia iha prosesu aprendizajen no komprensaun kona-ba moris ho defisiénsia. Esperiénsia hirak-ne’e ajuda Eduardo harii fali konfiansa-an no haree futuru ho perspetiva foun.

Mehi edukasaun ne’ebé seidauk ramata

Edukasaun sai parte importante iha Eduardo nia esforsu atu harii futuru. Nia konsege kontinua estudu to’o nivel sekundáriu, maibé la konsege ramata tanba fatin aprendizajen ne’ebé nia frekuenta seidauk asesivel ba nia kondisaun fízika.

Limitasaun asesibilidade ne’e obriga nia atu adia mehi atu kontinua estudu. Maski nune’e, Eduardo la husik obstákulu ne’e taka nia dalan ba edukasaun.

Agora, nia partisipa iha programa Ensinu Rekorrente atu kompleta estudu no hetan diploma sekundáriu. Depoizde ramata etapa ne’e, nia iha planu atu kontinua estudu iha universidade.

Ba Eduardo, oportunidade atu aprende la tenke limita ba ema ne’ebé defisiénsia. Ema hotu tenke hetan asesu ba edukasaun ne’ebé seguru no asesivel, hodi sira bele dezenvolve kapasidade no atinje sira-nia objetivu.

Ninia esperiénsia hatudu katak infraestrutura ne’ebé la asesivel bele sai obstákulu ba estudante ho defisiénsia atu kontinua estudu. Tanba ne’e, eskola no instituisaun edukasaun sira presiza garante fasilidade asesivel, inklui rampa no dalan ne’ebé fasilita movimentu, hodi estudante hotu bele partisipa iha prosesu aprendizajen.

Asesu ba servisu no saúde sei sai dezafiu

Iha nia kna’ar nu’udár Koordenadór Programa Inkluzaun Defisiénsia, Eduardo haree katak ema ho defisiénsia iha Timor-Leste kontinua enfrenta obstákulu oioin atu asesu ba edukasaun, servisu públiku no saúde.

Nia temi katak eskola no edifísiu públiku balun seidauk iha fasilidade asesivel, hanesan rampa ba ema ne’ebé uza kadeira-roda. Kondisaun ne’e bele halo ema ho defisiénsia hasoru difikuldade atu tama no uza edifísiu sira ho independente.

Aleinde infraestrutura fízika, asesu ba informasaun mós sai dezafiu ba ema ho defisiénsia tilun no matan. Limitasaun iha interpretasaun lian jestuál no informasaun iha sistema Braille bele impede sira atu komprende informasaun importante, inklui instrusaun kona-ba tratamentu saúde no uza ai-moruk.

Tuir Eduardo, inkluzaun la’ós de’it simu ema ho defisiénsia iha sosiedade, maibé mós kria kondisaun ne’ebé permite sira atu asesu ba servisu no informasaun ho igualdade.

Nia hanoin katak instituisaun relevante sira presiza fó-atensaun nesesidade espesífika ba ema ho defisiénsia, hodi sira bele hetan servisu adekuadu, hala’o atividade loroloron ho independénsia no partisipa ativu iha sosiedade.

Domin no família la depende ba kondisaun fízika

Iha vida pesoál, Eduardo harii família ona, kaben ho Albertina da Costa Martins. Sira iha oan na’in-rua ne’ebé kontinua eskola iha nivel ensinu báziku.

Eduardo haktuir katak bainhira nia hahú laran monu ba Albertina, nia sente difikuldade atu hato’o sentimentu ne’e tanba nia kondisaun fízika. Nia preokupa kona-ba posibilidade Albertina rejeita nia sentimentu ne’e.

Maibé, ikusmai, nia ho korajen hato’o nia domin ba Albertina no Albertina simu ninia sentimentu domin ne’e. Relasaun ne’e kontinua dezenvolve to’o sira deside harii família hamutuk.

Ba Eduardo, esperiénsia ne’e sai prova pesoál katak ema ho defisiénsia mós iha direitu atu fó domin no hetan domin, forma família no harii futuru hanesan sidadaun sira seluk.

Maski tenke fahe tempu entre servisu no família, Eduardo buka dalan atu kumpre nia responsabilidade. Durante oras servisu, nia konsentra ba kna’ar profisionál. Depoizde servisu, nia aproveita tempu akompaña nia feen-kaben no oan sira, lori bá fatin ne’ebé sira gosta atu halimar.

Nia hatudu katak responsabilidade profisionál no família bele la’o hamutuk bainhira iha dedikasaun no apoiu entre membru família.

Apelu atu la lakon esperansa

Husi-nia esperiénsia rasik, Eduardo apela ba ema ho defisiénsia hotu iha Timor-Leste atu la lakon esperansa no la husik kondisaun fízika limita sira-nia mehi no objetivu moris nian.

Nia enkoraja sira atu kontinua estuda, dezenvolve kapasidade no envolve an iha organizasaun ema ho defisiénsia sira, hodi hamutuk bele hato’o nesesidade no defende sira-nia direitu.

“Labele hein ema seluk de’it atu ko’alia kona-ba ita-nia problema. Ita rasik tenke hato’o ita-nia nesesidade no envolve an iha esforsu atu hetan solusaun,” nia dehan.

Ninia apelu ne’e mós dirije ba sosiedade atu la haree ema ho defisiénsia bazeia de’it ba limitasaun fízika, maibé atu respeita sira-nia kapasidade, dignidade no direitu atu partisipa iha vida komunidade.

Ba Eduardo, dalan ba inkluzaun presiza esforsu hamutuk ho ema ho defisiénsia sira, família, organizasaun sira no instituisaun públika atu kria ambiente asesivel no garante oportunidade hanesan ba ema hotu.

Istória Eduardo nian hatudu katak moris bele muda derepente, maibé mudansa ne’e la tenke sai rohan ba mehi. Ho apoiu husi família nian, nia kontinua buka dalan atu harii futuru — iha servisu, iha domin no iha família.

Notísia relevante:

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!