Top

Media Tour 2026: Hakat ida hafuhu realidade iha Oesilo (Parte-II)

Jornalista Felicidade Ximenes entrega fasilidade balun ba estudante EBC O9 Bobometo bainhira hola-parte iha atividade Media Tour 2026 hodi komemora Loron Nasionál Liberdade Imprensa ba Dahaat, iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

DILI, 16 Outubru 2026 (TATOLI)—Iha Segunda, 05 Outubru 2025, loromatan nani neineik hanesan hatuur an hela iha ami-nia baboton nia leten—tuku 12:00 loloos ona. Loromatan kari nia roman hamanas rai-rai no hanas ami-nia kulit kii hanesan ahi-klaak ne’ebé lambe kois hela ita-nia isin-lolon. Manas be manas. Antes loromatan atu la’o-husik hela nia fitar (meiudia) hodi duir an bá loraik, ami deside kalsu estómagu be mamuk, molok hakat tan bá fatin destinadu (Bobometo).

Viajen bá Bomometo, suku ne’ebé lokaliza iha Sub-rejiaun Oesilo, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), sai inísiu ba ami-nia atividade iha rai-ketan Oekusi. Husi Oekusi Vila bá Oesilo, dalan sai hanesan livru ida-ne’ebé loke pájina foun iha kada kurva. Iha fatin balun, estrada tama hela iha prosesu konstrusaun. Ekipamentu no karreta konstrusaun nian movimenta bá-mai, enkuantu traballadór sira kontinua servisu iha rai-rahun suar nia leet no iha loron manas nia okos.

Ekipa UPJTL bainhira dezloka ba Bobometo. Imajen Midia UPJTL

Dalan ne’ebé liga Oesilo bá Oekusi Vila hatudu katak mudansa infraestrutura la’ós buat ne’ebé akontese iha edifísiu laran de’it no iha dokumentu planeamentu de’it. Mudansa ne’e mosu duni iha terrenu. Parabéns ba ukun-na’in sira ne’ebé lidera RAEOA hahú husi inísiu to’o mai agora nia servisu.

Notísia relevante: Media Tour 2026: Viajen bá Oekusi hodi Selebra Liberdade Imprensa (Parte-I)

Haree konstrusaun estrada ne’e, ami hanoin kona-ba esperansa ne’ebé komunidade tau ba infraestrutura. Estrada ne’ebé di’ak bele halo viajen sai badak liután, fasilita transporta produtu agríkola bá merkadu, no ajuda ema asesu bá eskola, sentru saúde no servisu públiku sira.

Maibé, iha esperansa ne’e nia sorin, iha mós realidade ne’ebé presiza haree ho matan nakloke. Rai-rahun ne’ebé semo bá-mai durante konstrusaun bele afeta komunidade ne’ebé hela besik estrada. Ba ema balun, estrada ne’ebé konstruida nu’udár sinál ba dezenvolvimentu. Ba ema seluk, poeira (rai-rahun) ne’ebé tama bá uma laran iha loroloron sai problema saúde ne’ebé presiza solusaun imediata.

Estudante sira husi EBC O9 Bobometo partisipa iha atividade Literasia Mídia ne’ebé tranzmite husi ekipa Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Iha-ne’e mak ami komprende katak dezenvolvimentu labele sukat de’it husi estrada ne’ebé aspál ona ho distánsia dook ka númeru projetu ne’ebé ramata ona. Dezenvolvimentu tenke haree mós husi oinsá nia fó benefísiu ba komunidade no oinsá nia responde ba problema ne’ebé sira enfrenta durante prosesu ne’e.

Jornalista nia kna’ar mak haree realidade ho matan nakloke, rona ho tilun ne’ebé prontu atu simu lian oioin, no husu pergunta ne’ebé importante ba públiku. Tanba lian husi ema ne’ebé hela dook husi sentru desizaun nian mós merese hetan fatin iha notísia.

Maski dalan balun aat no risku ba vida, ami kontinua la’o ho orgullu. Iha ami-nia hanoin, difikuldade iha dalan labele sai razaun atu hapara ami-nia hakat antes to’o bá komunidade ne’ebé ami hakarak hasoru.

Prezidente Komisaun Organizadora, Aveiro Ximenes, entrega bola ba profesór ida husi EBC O9 Bobometo, iha ámbitu atividade Literasia Mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Viajen ida-ne’e la’ós de’it viajen ida-ne’ebé hakat liu kadalak-kadalak no foho sira. Nu’udár komitiva jornalista husi Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL), ami-nia prezensa hakarak buka hatene povu ne’ebé moris dook husi sidade nia situasaun moris.

Iha hakat dook ida-nia lala’ok, ami haree paizajen sira iha área fronteira ne’ebé rai hela istória kona-ba dezenvolvimentu, limitasaun no esperansa. Ami komprende katak iha fatin sira-ne’ebé ladún temi iha notísia, iha moris ne’ebé kontinua la’o bá-oin, iha luta ne’ebé ema enfrenta ho pasiénsia no la hatudu ba ema hotu, no iha istória sira-ne’ebé merese atu rona no komprende ho kle’an liután.

Nu’udár jornalista, ami bá la’ós atu haree no horon tuir de’it, maibé mós buka atu komprende—tanba estrada ne’ebé harii ona, suku idaidak nia moris, no ema oioin ne’ebé ami hasoru, sempre iha istória kona-ba esperansa, luta no moris ne’ebé hein atu ema rona.

Bobometo simu ami

Kuaze oras tolu iha viajen, ami to’o duni iha Bobometo iha tuku 15:00 Otl. Ami hanoin dehan ami-nia prezensa ne’e folin laek ida. Afinál lae. Povu valoriza ami-nia prezensa ho sentida konfraternizasaun. Autoridade lokál ho nia reinu sira simu ami ho kontente. Iha sira-nia oin, ami haree sira ilustra jornalista hanesan lori klosok ba sira. Sira haksolok tanba bele iha oportunidade atu hatudu sira-nia realidade ba jornalista sira.

Autoridade Suku Bobometo no komunidade partisipa iha atividade fahe papél mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Xefe Suku Bobometo, José Labi Caet, hato’o agradese ba ekipa jornalista ne’ebé halo viajen to’o iha sira-nia suku. Ba nia, vizita ne’e la’ós de’it atividade ida iha kalendáriu Media Tour, maibé mós oportunidade atu komunidade hatudu sira-nia kondisaun moris no dezenvolvimentu ne’ebé akontese iha área ne’ebá.

“Agradese ba ita-boot sira, tanba mai ho ekipa to’o ami-nia fatin hodi haree direta kondisaun sosiál sira, tanba ami iha-ne’e asesu bá merkadu dook. Ohin, ita-boot sira la’o mai haree empreza nasionál no internasionál hanesan Waskita Karya no EDS hahú halo konstrusaun ba estrada,” nia esplika.

Durante ne’e, nia haktuir, kondisaun estrada sai dezafiu ba ema sira-ne’ebé presiza viaja bá merkadu no asesu ba servisu báziku. Agora, estrada ne’e tama ona iha prosesu konstrusaun, tan ne’e hein katak tempu ruma bele solusiona ona povu nia preokupasaun.

Suku referidu iha aldeia sia  hanesan Quiubecelo, Tumin, Nonquican, Saben, Usapikolen, Hoineno, Oenoah, Oebaha no Nianapu. Totál uma-kain iha Suku Bobometo hamutuk 2.579 husi ne’e mane 5.231 no feto 5.173 no totál populasaun hamutuk 10.404.

Jornalista sira iha Sede Suku Bobometo bainhira partisipa iha atividade fahe papél mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Ami rona, ami rejista, no ami haree. Ba ami, informasaun hirak-ne’e la’ós nota lerek de’it iha suratahan nia leten. Sira sai parte husi istória boot liután (notísia) kona-ba oinsá komunidade rurál sira enfrenta dezafiu no hein mudansa iha sira-nia moris.

Bainhira informasaun barak, presiza hanoin kle’an

Iha sede suku, ami kesi spanduk “Media Tour 2026 – RAEOA – Mídia Livre, Demokrasia Metin”. Depoizde viajen no halo observasaun iha dalan-dalan, ami tama bá atividade prinsipál iha loron ne’e: fahe koñesimentu kona-ba literasia mídia ba autoridade lokál sira.

Prezidente UPJTL, Horácio Babo, bainhira introdús Literasi Mídia ba estudante no autoridade lokál sira iha Suku Bobometo. Imajen Mídia UPJTL

Prezidente UPJTL, Horacio Babo, prepara an atu hahú sensibilizasaun. Lucia, jornalista husi RTTL, sai moderadora ba atividade ne’e. Iha ami-nia oin, autoridade lokál sira prepara an atu rona no partisipa.

Ami mai ho istória atu konta, maibé ami mós mai atu fahe koñesimentu ida-ne’ebé importante iha mundu ohin loron: oinsá atu komprende informasaun ne’ebé loroloron tama mai iha ita-nia moris.

Iha tempu uluk, informasaun barak liuhusi rádiu, televizaun no jornál. Agora, ho telemóvel ida de’it, ema bele asesu ba informasaun husi fatin oioin iha tempu badak nia laran. Facebook, TikTok, YouTube no plataforma dijitál sira seluk sai parte husi komunikasaun loroloron, inklui iha komunidade rurál.

Maibé, iha mundu ne’ebé informasaun semo ho lalais ne’e, la’ós buat hotu ne’ebé ita lee ka haree ne’e sai na’in ba lia-loos ho absoluta. Notísia falsa bele fahe iha minutu ida-nia laran, no dalaruma, antes ema hatene katak informasaun ne’e sala, ema barak fiar ona no fahe tutan ona ba nia maluk sira iha fatin-fatin.

Estudante sira husi EBC O9 Bobometo partisipa iha atividade Literasia Mídia ne’ebé tranzmite husi ekipa Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Tanba ne’e, iha Suku Bobometo, ekipa UPJTL la’ós de’it ko’alia kona-ba mídia. Ami hakarak ajuda komunidade atu komprende oinsá atu uza mídia ho matenek, responsabilidade no hanoin krítiku.

Horacio Babo esplika kona-ba literasia mídia: kapasidade atu buka, lee, komprende, analiza no verifika informasaun antes atu fiar ka fahe ba ema seluk. Ninia mensajen simples, maibé importante: labele fiar informasaun hotu ne’ebé mosu iha telemóvel, no labele fahe notísia ida sein hatene uluk nia fonte.

Ami haree autoridade lokál sira rona ho atensaun. Iha diskusaun, asuntu kona-ba informasaun loos no informasaun falsa sai pontu importante. Ba komunidade, aleinde uza rede sosiál atu komunika, buka informasaun no akompaña akontesimentu. Koñesimentu ne’e bele ajuda sira atu halo desizaun ne’ebé di’ak liután.

Literasia mídia la’ós de’it koñesimentu kona-ba oinsá atu uza aplikasaun ka telemóvel. Nia mós hanorin ema atu husu pergunta, buka fonte, kompara informasaun no hanoin antes atu fiar.

Bainhira simu mensajen ida-ne’ebé hatudu informasaun grave, ita presiza husu: sé mak fahe informasaun ne’e? Fonte ne’e kredivel ka lae? Iha evidénsia ne’ebé suporta nia ka lae? Mídia seluk ne’ebé konfiável mós relata buat hanesan ka lae?

Pergunta sira-ne’e bele ajuda komunidade atu la sai vítima husi rumór no informasaun falsa. No mós bele prevene konflitu ne’ebé mosu tanba ema fiar informasaun ne’ebé laiha prova.

Maibé, ami komprende katak la’ós ema hotu mak iha asesu hanesan ba internet, ekipamentu dijitál ka oportunidade atu aprende. Koñesimentu mós lahanesan. Tanba ne’e, literasia mídia presiza kontinua liuhusi treinamentu, diskusaun iha suku, atividade iha eskola no kampaña edukativa ne’ebé uza lian simples no ezemplu ne’ebé besik ho komunidade nia moris.

Iha Bobometo, atividade ne’e sai oportunidade atu hahú diálogu kona-ba responsabilidade iha era dijitál. Ami labele hateten katak problema informasaun falsa sei hotu iha loron ida. Maibé, bainhira ema aprende atu husu, analiza no konfirma informasaun, komunidade iha dalan ida atu sai utilizadór mídia ne’ebé responsável liután.

Internet tama, servisu suku muda

Iha Sede Suku Bobometo, ami hetan istória seluk kona-ba mudansa. La’ós istória kona-ba estrada ka komunikasaun entre jornalista no komunidade, maibé kona-ba teknolojia ne’ebé tama bá servisu administrasaun suku.

Jornalista sira iha atividade Literasia Mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Xefe Suku Bobometo, José Labi Caet, hato’o agradese ba Governu tanba instalasaun internet Starlink iha sede suku. Ba nia, koneksaun internet ne’e ajuda tebes funsionáriu sira atu hala’o servisu administrasaun, liuliu atu tama no atualiza dadus iha Sistema Integradu Informasaun Jestaun Suku no Aldeia (SIIGSA).

“Starlink iha suku ne’e importante tanba fasilita ami-nia servisu administrasaun atu sai lalais no fásil atu sinkroniza dadus. Antes ne’e, bainhira ami prenxe livru 18, servisu ne’e presiza tempu naruk tanba sistema seidauk online. Agora, ho internet, servisu bele hala’o ho lalais liután,” nia hateten.

Iha administrasaun suku, dadus la’ós de’it númeru iha livru rejistu. Dadus ne’e liga ho ema-nia moris, família, rejistu kosok-oan foin-moris, rejistu mate no informasaun seluk ne’ebé presiza rai no atualiza ho didi’ak. Bainhira prosesu ne’e sai fásil liután, servisu administrasaun bele fó atendimentu ne’ebé lalais no organizadu liután.

Sekretáriu Administrasaun Suku Bobometo, Jerónimo Osvaldo dos Reis, esplika katak antes instala Starlink, sistema ne’ebé sira uza funsiona ho offline. Situasaun ne’e halo prosesu sinkronizasaun dadus ho sistema nasionál sai difísil, tanba presiza koneksaun internet.

“Antes instala Starlink, sistema ne’ebé ami uza sei funsiona hanesan offline. Kondisaun ne’e halo prosesu sinkronizasaun dadus sai difísil tanba sistema presiza konekta bá internet atubele sinkroniza ho sistema nasionál,” nia hateten.

Hafoin halo instalasaun, ekipa tékniku sira fó formasaun kona-ba oinsá atu rekolla no tama dadus iha sistema SIIGSA. Tuir informasaun ne’ebé ami rekolla, instalasaun ne’e hala’o iha suku 18 iha Oekusi iha loron 16 fulan-Abríl 2026, liuhusi Diresaun Nasionál Infraestrutura Komunikasaun husi Ministériu Transporte no Komunikasaun, Empreza Vorakai Unipessoal, Lda no ho apoiu husi Ministériu Administrasaun Estatál hodi fó formasaun ba utilizadór sira.

Koneksaun internet ne’e mós loke dalan ba autoridade lokál sira atu asesu informasaun husi rai-laran no rai-li’ur. Maibé, benefísiu teknolojia la depende de’it ba ekipamentu ne’ebé instaladu. Nia depende mós ba koñesimentu ema ne’ebé uza, manutensaun sistema no asesu ne’ebé kontinua.

Ami rona istória ida-ne’e no hanoin katak, iha fatin hanesan Bobometo, mudansa dijitál bele haree iha maneira ne’ebé simples: funsionáriu ida-ne’ebé uluk presiza tempu naruk atu halo servisu, agora bele halo ho lalais liután liuhusi rede internet. Ba ema ne’ebé hein dokumentu ka servisu administrativu, mudansa ne’e bele signifika hamenus tempu no atendimentu ne’ebé di’ak liután.

Iha estrada ne’ebé sei iha faze konstrusaun no iha internet ne’ebé tama bá sede suku, ami haree mudansa rua ne’ebé lahanesan, maibé iha objetivu ne’ebé besik malu: atu liga ema ho servisu, oportunidade no informasaun.

Iha eskola, estudante sira buka hatene

Hafoin atividade iha sede suku, ami kontinua ba EBC 09 Setembru Bobometo atu halo sensibilizasaun kona-ba literasia mídia ba estudante no manorin sira.

Jornalista sira iha atividade Literasia Mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Iha eskola, ami hetan simu husi estudante sira-ne’ebé hatudu entusiazmu atu rona. Iha sira-nia oin, ami haree katak telemóvel no rede sosiál la’ós buat ne’ebé dook husi sira-nia moris. Mídia dijitál bele sai dalan atu buka matéria eskola, aprende buat foun no hatene akontesimentu ne’ebé akontese iha rai-laran no rai-li’ur.

Maibé, estudante balun komprende ona kona-ba utilizasaun mídia dijitál, enkuantu balun seluk sei presiza orientasaun atu analiza no verifika informasaun. Iha-ne’e, papél edukasaun literasia mídia sai importante: la’ós atu bandu estudante sira uza teknolojia, maibé atu hanorin sira uza ho matenek.

Horacio Babo esplika katak programa Media Tour 2026 hetan apoiu husi Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), nu’udár parte husi preparasaun ba komemorasaun Loron Liberdade Imprensa ba Dahaat iha loron 16 fulan-Outubru. Programa ne’e akompaña husi jornalista na’in-sanulu (10) husi mídia nasionál sira, ho objetivu atu vizita komunidade, halo diálogu no observa diretamente realidade iha área rurál.

“Sensibilizasaun literasia mídia ne’e liuliu ba foin-sa’e sira, atu sira hatene oinsá uza mídia sosiál ho di’ak, komprende benefísiu mídia no kontra informasaun falsa ka hoax ne’ebé sirkula iha plataforma mídia sosiál,” nia hateten.

Ba ami, enkontru iha eskola ne’e la’ós de’it momentu atu aprezenta matéria. Ne’e mós oportunidade atu rona oinsá estudante sira haree mídia, saida mak sira hakarak aprende no oinsá informasaun dijitál bele ajuda sira-nia prosesu aprendizajen.

Jacinto Metan Colo, manorin iha EBC 09 Setembru Bobometo, konsidera papél media importante tebes, liuliu atu lori informasaun kona-ba realidade iha área rurál ba públiku. Nia hakarak atu mídia sira kontinua fó-atensaun ba kondisaun eskola no dezenvolvimentu iha suku, atu autoridade kompetente bele hatene nesesidade komunidade nian.

“Ha’u sente programa ne’e importante tanba papél mídia iha tempu ohin loron mak atu fahe informasaun ne’ebé loos ba povu no nasaun, liuliu ba estudante sira, atu sira hatene servisu no akontesimentu importante ne’ebé mídia sira relata,” nia hateten.

Liafuan manorin ne’e hatudu katak eskola no mídia bele servisu hamutuk atu aumenta koñesimentu estudante sira-nian. Eskola fó matadalan ba aprendizajen, enkuantu mídia bele lori informasaun kona-ba mundu ne’ebé luan liután husi sala aula.

Berta Eli, estudante husi eskola ne’e, mós sente katak esplikasaun kona-ba mídia sosiál bele ajuda nia no kolega sira iha prosesu aprendizajen.

“Ohin ha’u rona esplikasaun ne’ebé kle’an kona-ba utilizasaun mídia sosiál. Ami sente katak informasaun ne’e ajuda tebes ami hanesan estudante, tanba liuhusi mídia sosiál ami bele hetan matéria no referénsia barak, no hatene mós akontesimentu ne’ebé akontese iha rai-laran no rai-li’ur,” nia dehan.

Depoizde sensibilizasaun, ami organiza diskusaun ho pergunta no resposta atu estudante sira bele hato’o dúvida no husu buat ne’ebé sira hakarak komprende liután. Iha atividade ne’e nia rohan, ekipa atribui hela kadernu no lapizeira ba estudante sira nu’udár jestu solidariedade no domin.

Iha mundu ohin loron, ema la’ós de’it sai konsumidora informasaun. Ema mós bele prodús no fahe informasaun ba públiku. Tanba ne’e, estudante sira presiza komprende katak klik ida bele lori informasaun ba ema barak, maibé klik ida mós bele espalla sala se informasaun ne’e la verifika ho didi’ak.

Literasia mídia la’ós de’it koñesimentu atu buka informasaun. Nia mós responsabilidade atu hanorin kona-ba impaktu husi informasaun ne’ebé ita fahe ba ema seluk.

Istória ne’ebé seidauk ramata

Loron dahuluk ami-nian iha Bobometo hatudu realidade oioin. Iha estrada, ami haree konstrusaun ne’ebé lori esperansa, maibé mós poeira (rai-rahun) ne’ebé afeta komunidade. Iha sede suku, ami rona kona-ba internet ne’ebé ajuda servisu administrasaun sai lalais. Iha eskola, ami hasoru estudante sira-ne’ebé hakarak aprende oinsá atu uza mídia ho responsabilidade.

Jornalista sira iha atividade Literasia Mídia ne’ebé organiza husi Asosiasaun Jornalista Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Imajen Mídia UPJTL

Istória hirak-ne’e lahanesan, maibé hotu-hotu liga ho buat ida: nesesidade atu komunidade asesu ba infraestrutura, servisu no informasaun ne’ebé bele hadi’a sira-nia moris.

Ba ami, Media Tour la’ós de’it viajen atu vizita fatin foun. Nia sai oportunidade atu sai besik ba ema sira-ne’ebé dalabarak la hetan espasu sufisiente iha notísia nasionál. Ami mai atu haree, rona no komprende, no lori sira-nia realidade ba públiku liuhusi kna’ar jornalístiku.

Iha Bobometo, ami aprende katak dalan ida bele muda ema-nia movimentu; koneksaun internet bele muda maneira servisu; no informasaun bele muda ema-nia komprensaun kona-ba mundu. Maibé, mudansa hirak-ne’e presiza akompañada ho atensaun ba nesesidade komunidade no responsabilidade husi ema hotu.

Hafoin ramata atividade iha EBC 09 Setembru Bobometo, ami prepara an atu kontinua viajen bá Sub-rejiaun Pásabe. Iha loron tuirmai, ami sei kontinua hasoru komunidade no buka istória sira-ne’ebé merese atu rona.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!