Sítiu turístiku bee-morna Borluli Marobo loke ona ba públiku

BOBONARU, 16 Outubru 2026 (TATOLI) – Sítiu turístiku bee-morna Borlului, iha suku Ilat-laun, postu administrativu Bobonaru, munisípiu Bobonaru, loke ofisilamenta ba públiku, ho objetivu atu promove rekursu naturál, atrai vizitante no kria oportunidade rendimentu ba komunidade.
Inaugurasaun ne’e halo husi reprezentante husi Ministériu Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no MinistériuTurizmu no Ambiente, Ministériu Dezenvolvimentu Rurál, Autoridade Munisípiu Bobonaru, líder komunitáriu, lia-na’in no komunidade lokál.
Sitíu turizmu ne’e reabilita no dezenvolve husi Grupu Jestaun Turizmu ho investimentu komunidade lokál.

Inisiadór dezenvolvimentu bee-morna Borluli, Adriano da Cruz, hatete katak inisiativa ne’e hahú ina 2023, liuhusi koordenasaun ho komunidade lokál, lideransa komunitária no na’in ba rai no fatin lulik, atu dezenvolve destinasaun turístika ne’ebé respeita kultura no tradisaun lokál.
Notísia relevante: Deputada CNRT husu MOP hadi’a estrada ba fatin turizmu Soelesu-Bobonaro
“Tuir istória, bee-manas Marobo no bee-morna Borluli kategoria hanesan mane no feto. Bee-manas Marobo hanesan mane, no Borluli hanesan feto, tanba ninia temperatura morna de’it”, nia esplika ba jornalista hafoin inaugurasaun.
Adriano dehan Marobo koñesidu ona nu’udar fatin produsaun tais ne’ebé hetan promosaun iha rai-laran no rai-li’ur. Tanba ne’e, komunidade mós hakarak promove rekursu naturál sira seluk ne’ebé bele sai fonte rendimentu.
Nia afirma katak dezenvolvimentu bee-morna Borluli bele fó oportunidade ba komunidade atu diversifika atividade ekonómika, la depende de’it ba atividade tradisionál sira.
Atuál Koordenadór Bee Timor-Leste, Empreza Públika, munisípiu Bobonaru ne’e subliña katak infraestrutura ne’ebé disponivel iha sítiu ne’e inklui tanke no fatin hariis, sintina unidade neen, fatin troka roupa ba feto no mane, no kafetaria.
Aleinde bee-morna, iha sitíu ne’e mós harii mini-gruta ho krús, iha koordenasaun ho pároku Bobonaru atu sai fatin relijiozu ba vizitante sira atu halo orasaun no agradesimentu.
Tuir Adriano, tarifa atu uza pisina ba labarik mak sentavu 0,25, ema lokál Marobo sentavu 0,50 no vizitante seluk $1.
“Bee morna Borluli ho ninia karaterístika ketak ida bele kura moras, espesifiku katar, kulit no moras seluk. Ha’u rasik ne’ebé mai organiza komunidade, ho tempu ne’ebé naruk, hariis iha ne’e, ha’u rasik sente katak bee ne’e ninia vatajen halo ita isin kmaan”, nia haktuir.
Xefe Suku Ilat-laun, Adelino Maubere, husu ba Governu atu hadi’a estrada asesu bá sítiu turizmu Borluli, atu fasilita vizitante sira to’o iha fatin ne’e.
Nia hatete katak kondisaun estrada ne’ebé aat bele sai obstákulu ba vizitante sira no limita benefísiu husi investimentu ne’ebé komunidade halo ona. “Se la tau matan, investimentu ne’ebé komunidade halo ona ne’e saugati de’it, tanba dalan tun mai ne’e susar loos, ema la mai ida”, nia dehan.
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, hato’o apresiasaun ba inisiativa komunidade ne’ebé konsege dezenvolve sítiu turizmu ne’e liuhusi esforsu no investimentu durante tinan tolu-resin.

Nia konsidera inisiativa ne’e bele sai ezemplu ba suku sira seluk iha munisípiu Bobonaru atu aproveita rekursu lokál no dezenvolve atividade ekonómika ne’ebé bele fó benefísiu ba komunidade.
Nia dehan Autoridade Munisípiu Bobonaru la tau orsamentu ba dezenvolvimentu sítiu ne’e tanba preukupasaun barak. “Governu la halo ida-ne’e, problema tanba munisípiu Bobonaru iha postu neen, suku 50, aldeia 193”, nia dehan.
Iha parte seluk, Diretór-Jerál Turizmu, António da Silva, ne’ebé reprezenta Vise-Primeiru Ministru, no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, hatete katak inaugurasaun ne’e etapa importante ida, maibé jestaun no manutensaun sítiu turizmu sei sai responsabilidade ne’ebé presiza atensaun kontínua.
Nia subliña katak komunidade lokál tenke nafatin partisipa ativamente iha jestaun sítiu turizmu, hasa’e kapasidade no promove rekursu lokál atu atrai vizitante husi rai-laran no rai-li’ur.
António da Silva mós hatete katak Governu iha mekanizmu apoiu ba komunidade, inklui treinamentu, hasa’e kapasidade, promosaun no apoiu ba infraestrutura bázika turizmu, tuir programa no rekursu ne’ebé disponivel.
“Iha tinan oin diskusaun ita la’o ona iha administrasaun no finansa. Horibainrua ita tau verba balun ba infraestrutura bázika turizmu nian. Iha Marobo ita tau uitoan iha ne’ebá atu hadi’a kestaun fízika fatin ne’e, kepasidade jestaun, envolvimentu komunidade lokál no kestaun oinsá mak iha mekanizmu ida di’ak para promove fatin ne’e ba bainaka sira tantu estranjeiru no lokál”, nia dehan.
Kona-ba infraestrutura estrada, nia aumenta katak Governu rekomenda ona ba Ministériu Obra Públika atu hadi’a asesu ba sítiu turizmu 10 iha Timor-Leste, hodi hadi’a konetividade entre munisípiu, suku no aldeia, no fasilita asesu ba vizitante sira.
Notísia relevante: Presiza Jere Bee Manas Marobo Tanba Hahú “Abandona”
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

