Oxfam husu Governu prioriza justisa klimátika, ekonómika no jéneru iha OJE 2027

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Organizasaun internasionál Oxfam husu Governu Timor-Leste atu fó prioridade ba justisa klimátika, justisa ekonómika no igualdade jéneru iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, hodi asegura alokasaun rekursu ne’ebé responde ba nesesidade komunidade rurál, feto no joven sira.
Oxfam hato’o rekomendasaun ne’e durante briefing ho jornalista sira, iha sede organizasaun ne’e, Hudi-Laran, Dili, Tersa ne’e. Sesaun ne’e nia objetivu atu fahe rezultadu análize no rekomendasaun kona-ba proposta OJE 2027, hodi apoia jornalista sira atu halo kobertura no halo monitorizasaun ba polítika no programa Governu nian.
Jestór Governasaun ba Rai iha Oxfam, Zeca Nunes, esplika katak organizasaun ne’e identifika área prioridade tolu, mak justisa klimátika, justisa ekonómika no justisa jéneru.
Iha área justisa klimátika, Oxfam enfatiza nesesidade atu Governu prepara an hodi enfrenta impaktu El Niño no dezastre naturál sira, liuliu liuhusi jestaun rekursu bee no finansamentu ba asaun klimátika.
“Oxfam konsidera katak alokasaun orsamentu tenke fó benefísiu ba komunidade rurál sira, ne’ebé vulnerável liubá impaktu mudansa klimátika,” Zeca Nunes hateten ba jornalista sira.
Aleinde ne’e, Oxfam rekomenda ba Governu atu aumenta investimentu iha infraestrutura públika, bee-moos, agrikultura no setór produtivu sira, hodi hametin komunidade nia reziliénsia hasoru dezastre naturál no impaktu mudansa klimátika.
Iha área justisa jéneru, Oxfam destaka feto sira-nia direitu ba rai no asesu ba rejistu rai, liuliu feto rurál sira-ne’ebé sei enfrenta obstákulu atu asegura sira-nia direitu ba propriedade.
Tanba ne’e, organizasaun ne’e rekomenda Governu atu apoia feto rurál sira atu asesu ba rejistu rai no haforsa sosializasaun kona-ba lejizlasaun rai, inklui Lei Númeru 13/2017 no Lei Númeru 8/2017, ne’ebé temi iha briefing.
Oxfam mós refere ba deklarasaun no planu asaun kona-ba igualdade jéneru, ne’ebé inklui objetivu atu aumenta feto rurál sira-nia asesu ba rejistu rai durante períodu 2027–2030.
“Antes ne’e, Sekretaria Estadu Igualdade no Ministériu Justisa iha ona kompromisu atu aloka orsamentu ba rejistu rai ba feto, tuir Deklarasaun Maubisse. Maibé, iha livru orsamentu 2027, osan ne’ebé aloka ba asuntu ne’e ki’ik tebes. Tanba ne’e, ha’u husu jornalista sira atu konfirma ka husu diretamente ba instituisaun sira-ne’e,” Zeca Nunes esklarese.
Iha área justisa ekonómika, Oxfam husu Governu atu asegura alokasaun orsamentu ne’ebé responde ba nesesidade joven sira, liuliu sira-ne’ebé enfrenta dezempregu no falta oportunidade ekonómika.
“Ita konsidera katak oportunidade empregu no investimentu iha setór produtivu importante atu hadi’a kondisaun moris komunidade nian no prevene risku konflitu sosiál,” nia dehan.
Zeca Nunes esplika katak briefing ne’e realiza atu fahe análize, deskobrimentu no rekomendasaun kona-ba proposta OJE 2027, hodi jornalista sira bele dezenvolve reportajen bazeia ba informasaun no ajuda públiku komprende prioridade orsamentu nian.
“Ami espera katak Governu sei konsidera rekomendasaun sira-ne’e durante prosesu diskusaun no aprovasaun OJE 2027, atu garante katak orsamentu ne’ebé aloka bele responde ba nesesidade komunidade rurál no grupu vulnerável sira,” nia tenik.
Nia mós enfatiza katak sosiedade sivíl iha papél importante atu hala’o advokasia, hato’o preokupasaun komunidade nian no fó kontribuisaun ba Governu no parseiru dezenvolvimentu sira, hodi promove dezenvolvimentu ne’ebé inkluzivu no sustentável.
Entretantu, Reprezentante Jornalista Rádio komunitária, Teodósia dos Reis Ximenes, konsidera katak briefing ne’e importante atu ajuda jornalista sira halo kobertura ne’ebé informativa no sensivel ba asuntu jéneru no grupu vulnerável sira.
“Briefing ne’e sai hanesan matadalan ba ita, jornalista sira, atubele haree prioridade sira-ne’ebé afeta feto no ema ho defisiénsia, no atu husu ba governante sira kona-ba atensaun ne’ebé sira fó ba grupu sira-ne’e,” Teodosia informa.
Nia hatutan katak sesaun ne’e ajuda jornalista sira atu hadi’a kobertura ba asuntu jéneru, feto, labarik no ema ho defisiénsia, hodi asegura katak sira-nia nesesidade no preokupasaun hetan atensaun adekuada iha reportajen.
Kontekstu
Konsellu Ministru aprova ona Proposta OJE 2027 iha 30 Setembru 2026, ho montante totál US$2.568.500.000. Tuir Governu, proposta orsamentu ne’e ho tema “Hametin Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável” no sei orienta ba prioridade dezenvolvimentu nasionál. Notísia notísia relevante: Governu aprova proposta OJE 2027 ho montante biliaun US$2.568.
Justisa klimátika mak impaktu mudansa klimátika ne’ebé la afeta ba ema hotu. Komunidade rurál no família ki’ak sira dalabarak vulnerável liubá bailoron naruk, inundasaun, falta bee no lakon produsaun agríkola. Tanba ne’e, Governu presiza aloka orsamentu ba bee-moos, agrikultura, infraestrutura no prevensaun dezastre naturál.
Justisa ekonómika refere ba esforsu atu asegura katak ema hotu iha oportunidade ne’ebé justa atu hetan empregu, rendimentu no asesu ba rekursu ekonómiku. Iha implementasaun OJE 2027, ida-ne’e inklui investimentu iha setór produtivu, kriasaun oportunidade empregu no apoiu ba joven no komunidade ho rendimentu ki’ik.
Enkuantu justisa jéneru mak esforsu atu asegura katak feto no mane iha direitu, oportunidade no asesu ne’ebé justu iha moris sosiál, ekonómiku no polítiku. Ida-ne’e inklui feto sira-nia direitu atu partisipa iha prosesu foti desizaun, asesu ba oportunidade ekonómika no rejistu rai ho sira-nia naran.
Iha área direitu feto ba rai, relatóriu ida-ne’ebé Rede ba Rai aprezenta no publika iha TATOLI iha Dezembru 2025 hatudu katak feto sira kontinua enfrenta obstákulu iha asesu no seguransa propriedade rai, inklui diskriminasaun iha prosesu eransa. Relatóriu ne’e rekomenda reforma legál, edukasaun jurídika, asisténsia legál sensivel ba jéneru no rejistu rai ne’ebé konsidera igualdade entre feto no mane. Lee mós: Rede ba Rai: Feto sira sofre diskriminasaun iha heransa rai.
Prinsípiu tolu ne’e importante atu asegura katak orsamentu Estadu la’ós de’it suporta dezenvolvimentu nasionál, maibé mós fó benefísiu ho justu ba komunidade rurál, feto, joven no grupu vulnerável sira.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

