Líder komunitáriu husu implementa sansaun ba sidadaun importa ilegalmente produtu agríkola

BOBONARU, 21 Outubru 2026 (TATOLI) – Xefe Suku Ritabou, Maximiano dos Santos Araújo, husu ba autoridade kompetente sira atu hametin kontrolu iha liña fronteira terrestre no bainhira identika sidadaun sira importa ilegalmente produtu agríkola mai Timor-Leste tenke halo apreensaun no entrega ba autoridade judisiál atu aplika sasaun tuir lei ne’ebé vigora iha nasaun.
Tuir Maximiano, medida ne’e bele prevene no kombate atividade komérsiu ilegál, liuliu produtu tomate no ai-manas ne’ebé sirkula iha merkadu Maliana.
Nia afirma katak líder komunitáriu sei hato’o preokupasaun produtór lokál nian ba Governu atu tau atensaun, tanba observa katak durante ne’e atividade ilegál kontinua buras iha liña fronteira, maibé parte autoridade seguransa no justisa la aplika sansaun tuir lei ne’ebé vigora iha pais.
“Ida ne’ebé babain liuhusi jalan-tikus ne’e, kuandu kaer toman ne’e tenke kondena, tanba ita dehan iha ona lei, más lei ne’e seidauk iha nehan ida atu tata. Tanba saida ha’u hatete nune’e, tanba ohin kaer nia, depois bá koalia husik livre filafali”, nia dehan ba Tatoli, kuarta-feira ne’e.
Maximianosu subliña katak produtór lokál prontu ona atu aumenta produsaun, maibé hasoru kompetisaun ho produtu importadu ne’ebé fa’an ho presu ki’ik no situasaun ne’e kontribui maka’as ba hamonu presu produtu lokál no oportunidade atu kompete iha merkadu.
Maximiano mós deklara katak nia la kontra komérsiu ho negósiu husi Indonézia, tanba Timor-Leste opta merkadu livre, maibé tuir nia, sira tenke tama liuhusi dalan legál no fa’an produtu ho presu ne’ebé justu atu la prejudika agrikultór lokál.
“Sira mai fa’an karik, ita-nian iha ne’e $1, karik sira mós fa’an $1 hotu, labele mai tun fali ba $0,50. Ida-ne’e mak hamate ita-nia ema. Se nia liuhusi dalan legál, depois koopera ho parte hotu, fa’an standar ida de’it, ne’e bele. Se la’e sira mak hetan maka’as liu, tanba sira foti iha ne’e dolar ba troka rupiah sa’e. Sira hetan lukru barak liu”, nia dehan.
Iha parte seluk, Administradór Postu Administrativu Maliana, Augusto Caetano, dehan katak atu hamenus dependénsia ba produtu agríkola husi rai-li’ur, presiza hadi’a uluk sistema irrigasaun iha Maliana I no II.
Nia esplika katak bainhira sistema irrigasaun sira ne’e funsiona ho di’ak, komunidade agrikultór sira bele organiza produsaun tuir tempu no fornese produtu ba merkadu no supermerkadu sira iha Maliana.
Hodi aumenta katak atu kombate entrada produtu ilegál, presiza koordenasaun entre autoridade relevante sira no dezenvolve regulamentu ne’ebé permite implementa sansaun tuir lei ba infratór sira.
“Karik ita kaer, ita bele fó sansaun ba sira bazeia ba lei ne’ebé ita halo, se ida ne’e mak ita halo, vatajen di’ak ba ita tanba ita-nia komunidade bele hasa’e produsaun hodi hatama ba merkadu”, nia salienta.
Augusto konsidera katak medida sira ne’e bele ajuda proteje agrikultór lokál, aumenta produsaun iha rai-laran no kontribui ba reseita Estadu liuhusi impostu no taxa ne’ebé aplika ba atividade komersiál tuir lei.
Notísia relevante: Evita atividade ilegál, negosiante Maliana husu reativa merkadu fronteira
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

