Top

Kualidade ár iha Dili tama hikas ba kategoria la saudavel

Kualidade ár iha sidade Dili. Foto/Cidalia Fátima.

DILI, 24 Outubru 2026 (TATOLI) – Kualidade ár iha sidade Dili, Timor-Leste, tama fali ba kategoria la saudavel (unhealthy) ho Índise Kualidade Ár (Air Quality Index/AQI) atinje 160 iha sábadu (24/10) dadeer ne’e, hafoin iha loron balun hatudu melloramentu.

Tuir dadus husi plataforma internasionál monitorizasaun kualidade ár IQAir, iha tuku 06h00 oras lokál, konsentrasaun partíkula ki’ik PM2.5 iha Dili rejista 69 mikrograma kada metru kúbiku (µg/m³), ne’ebé hatudu nivel poluisaun ár aas.

Kondisaun ne’e mós haree husi rezultadu monitorizasaun direta ne’ebé jornalista Tatoli hala’o iha sábadu dadeer. Ár iha área balun iha Dili nakonu ho abu-abu, no foho sira ne’ebé hale’u sidade Dili mós taka ho kamada abu-abu mahar, ne’ebé hanesan ahi-suar.

Abu-abu ne’e hamenus vizibilidade ba foho no rai-lolon sira iha kapitál nia sorin-sorin. Kondisaun ne’e hatudu katak problema kualidade ár kontinua sai preokupasaun, maski antes ne’e kondisaun ár hatudu ona melloramentu.

Bazeia ba klasifikasaun AQI Estadu Unidu Amérika ne’ebé IQAir uza, índise 160 tama iha intervalu 151 to’o 200, ka kategoria la saudavel. Iha nivel ne’e, komunidade tomak iha risku atu hetan impaktu ba saúde tanba espozisaun ba poluisaun ár, liuliu grupu vulneravel hanesan labarik sira, ema ferik-katuas, inan isin-rua, no ema sira ne’ebé sofre moras respiratória no fuan.

Partíkula PM2.5 mak poluente ho dimensaun ki’ik tebes, ho diámetru 2,5 mikrómetru ka menus, ne’ebé bele tama kle’an ba sistema respiratóriu to’o pulmaun. Esposisaun ba partíkula hirak ne’e bele aumenta risku disturbansa respiratória, liuliu bainhira akontese durante tempu naruk.

Kualidade ár sai aat filafali

Aumentu poluisaun ár ne’e akontese hafoin kondisaun atmosfera iha Dili hatudu melloramentu durante loron balun liubá.

Bazeia ba rejistu monitorizasaun IQAir, índise kualidade ar iha Dili atinje 204 iha 18 Outubru, depois tun to’o 44 iha 20 Outubru 2026, ne’ebé tama iha kategoria di’ak.

Maibé, iha sábadu (24/10), índise ne’e aumenta fali to’o 160, ne’ebé hatudu mudansa signifikativa ba kualidade ár iha kapitál durante loron balun de’it.

Antes ne’e, Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG) Timor-Leste relata ona kona-ba diminuisaun konsentrasaun poluente iha área Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili, hafoin suar husi ahi taka área balun iha territóriu nasionál dezde inísiu fulan-Outubru.

DNMG mós esplika katak fenómenu suar husi ahi ne’ebé antes ne’e afeta Timor-Leste iha relasaun ho propagasaun suar husi ahi ne’ebé sunu floresta no rai iha territóriu Indonézia, inklui parte oeste Papua, ne’ebé anin lori tama ba territóriu Timor-Leste.

Maski nune’e, to’o agora seidauk iha konfirmasaun foun husi DNMG kona-ba kauza espesífika husi aumentu poluisaun ár iha Dili iha 24 Outubru, inklui se abu-abu ne’ebé haree iha dadeer ne’e mak impaktu kontinuasaun husi propagasaun suar ahi transfronteirisu.

Entretantu, dadus meteorolójiku ne’ebé IQAir hatudu iha sábadu tuku 06h00, temperatura ár iha Dili atinje grau Celsius 25, ho velosidade anin kilómetru haat kada oras no umidade ár persentu 70.

Aumentu fali nivel poluisaun ár sai preokupasaun ba komunidade, liuliu ba ema sira ne’ebé hala’o atividade iha li’ur durante dadeer.

Iha nivel AQI 160, rekomenda ba komunidade atu hamenus atividade fízika todan iha li’ur, liuliu labarik sira, ema ferik-katuas no ema sira ne’ebé iha istória moras respiratóriu.

Rekomenda mós atu uza máskara ne’ebé iha kapasidade filtra partíkula ki’ik, hanesan N95, bainhira presiza hala’o atividade iha ambiente ho nivel poluisaun aas.

Aleinde ne’e, komunidade mós hetan apelu atu evita sunu lixu no rai iha fatin nakloke, tanba atividade hirak ne’e bele aumenta konsentrasaun poluente iha ár, no kontinua akompaña informasaun atualizada kona-ba dezenvolvimentu kualidade ár.

Dadus IQAir ne’ebé sai referénsia ba relatóriu ne’e mai husi estasaun monitorizasaun ida ho kontribuidór anónimu, nune’e rezultadu medisaun ne’e la reprezenta nesesariamente kondisaun iha territóriu tomak sidade Dili.

Notísia relevante: Deputada alerta ba Governu atu foti medida protesaun ba populasaun husi ahi-suar

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora 

 

 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!