Ekonomia Maubere

HARII UMA NE’EBÉ POVU RASIK NA’IN BA

Husi: Carlos Soares Ribeiro

Liafuan “Maubere” iha istória ne’ebé todan. Uluk, kolonizadór sira uza liafuan ne’e atu hamoe povu ki’ik iha foho: toos na’in, natar na’in, ema ne’ebé la hatene lee no hakerek. Maibé rezisténsia transforma liafuan insultu ne’e sai naran orgullu. “Maubere” sai naran ba povu Timor tomak ne’ebé luta ba libertasaun. Iha 2002, Asembleia Konstituinte hakerek liafuan “Pátria Maubere” iha Preámbulu Konstituisaun RDTL nian.

Ita manán ona ukun-an polítiku. Pergunta ne’ebé hela mak ida-ne’e: povu Maubere na’in ona ba nia ekonomia?

Konstituisaun hatudu ona dalan

Konstituisaun RDTL la nonok kona-ba ekonomia. Artigu 138 hatete katak organizasaun ekonómika Timor-Leste nian bazeia ba kombinasaun entre forma komunitária ho liberdade inisiativa, no ba koezisténsia setór tolu: públiku, privadu, no kooperativu no sosiál. Artigu 50.5 obriga Estadu atu promove kooperativa produsaun. Artigu 2.4 rekoñese no valoriza norma no kostume Timor nian. Artigu 54.4 garante katak de’it sidadaun nasionál mak bele na’in ba rai.

Saida mak “forma komunitária” ne’e? Nia la’ós buat foun. Nia mak halai natar, fahe be’e ba natar, tara bandu, troka foos ho ikan entre foho no tasi, no Povu Maubere hala’o ekonomia komunitária ne’e dezde séklu barak, molok liafuan “kooperativa” to’o mai Timor. Konstituisaun rekoñese de’it buat ne’ebé povu hala’o ona.

Problema mak ne’e: to’o ohin loron, la iha polítika ekonómika ida ne’ebé harii ho klaru husi espíritu artigu sira ne’e. Konstituisaun hakerek ona Ekonomia Maubere, maibé ita seidauk harii nia.

Realidade Iha RDTL

Ita depende boot ba Fundu Petrolíferu no ba importasaun. Foos ne’ebé ita han loroloron, parte boot mai husi rai li’ur. Joven sira husik foho ba Dili ka ba rai li’ur.

Peskiza kualitativa husi Cogné no Lescuyer (2024) ho uma-kain rurál 136 iha Manatuto, Lautém, Viqueque no Baucau hatudu buat ida ne’ebé halo ita tenke hanoin kle’an. Besik 45% husi uma-kain sira ne’e hamenus hela sira-nia dependénsia ba agrikultura. Maibé ba maioria, mudansa ne’e mak buat ne’ebé “akontese ba sira, la’ós buat ne’ebé sira hili”. Família Maubere barak husik toos la’ós tanba sira hetan oportunidade di’ak liu, maibé tanba sira la bele moris ona husi rai. Ida-ne’e la’ós modernizasaun. Ida-ne’e mak lakon ukun-an ho nonok.

Uma ho ai-riin tolu

Iha livru Ekonomia Maubere, hau propoin atu haree ekonomia hanesan uma lisan ida. Uma ne’e hamriik iha ai-riin tolu.

Ai-riin dahuluk mak Sosiál: “Unidade no Haksolok Hamutuk”. Povu Maubere forte bainhira nia serbisu hamutuk. Iha halai natar, família ida-idak haruka ema na’in ida atu serbisu iha família seluk nia natar. Família ne’ebé simu ajuda fó han, no família ne’ebé la partisipa la simu ajuda. Regra simples ne’e mak baze kooperativa modernu: ema ne’ebé fó mak simu.

Ai-riin daruak mak Kultura: “Rai Lulik”. Lisan la’ós obstákulu ba dezenvolvimentu. Tara bandu proteje ai-laran, be’e no tasi di’ak liu duké regulamentu barak ne’ebé hela de’it iha papél. Uma lisan mak rede seguransa sosiál ne’ebé tulun família bainhira iha mate, moras ka hamlaha. Ekonomia ne’ebé estraga kultura sei estraga mós ninia fundasaun rasik.

Ai-riin datoluk mak Ekonomia: “Rai no Be’e”. Sein rai, la iha toos; sein be’e, la iha natar. Rai no be’e mak riku-soin prinsipál toos no natar na’in sira. Tanba ne’e, investimentu iha irrigasaun, fini, estrada rurál no merkadu tenke sai prioridade, la’ós de’it projetu boot iha sidade.

Se ai-riin ida kotu, uma monu. Ekonomia ne’ebé kresce maibé halakon kultura la’ós Ekonomia Maubere. Kultura ne’ebé moris maibé povu sei hamlaha mós la’ós. Pilar tolu tenke hamriik hamutuk.

Kooperativa Maubere: husi halai natar ba ekonomia modernu

Oinsá atu lori prátika tradisionál sira ne’e ba ekonomia modernu? Hau propoin Kooperativa Maubere: kooperativa ne’ebé harii husi karakter povu rasik, la’ós kooperativa ne’ebé Estadu obriga husi leten.

Ita bele aprende husi viziñu sira. Vietname uluk obriga agrikultór sira tama kooperativa Estadu nian, no modelu ne’e la sustentável. Depois, sira muda ba kooperativa “tipu foun” ne’ebé harii ho vontade livre no autonomia membru nian. Ohin loron, kooperativa Vietname nian liu 32.000, ho membru besik millaun hitu. Indonézia iha konseitu Ekonomi Pancasila, ne’ebé hamriik iha asas kekeluargaan, prinsípiu família. Prinsípiu ne’e besik tebes ho valór “hamutuk” povu Maubere nian.

Kooperativa Maubere bele hahú ki’ik, husi grupu agrikultór iha aldeia. Depois nia bele sa’e ba kooperativa suku, uniaun munisipál, to’o aliansa nasionál. Prátika tradisionál sira bele hetan forma modernu. Rai fini bele sai banku fini komunitáriu. Rai osan iha karau bele sai grupu poupansa no kréditu. Troka produtu hosi foho no tasi bele sai feira munisipál no merkadu dijitál.

Ekonomia ne’ebé bele sukat

Ekonomia Maubere labele hela de’it hanesan diskursu. Nia tenke bele sukat. Iha livru ne’e, hau propoin Índise Ekonomia Maubere ida. Índise ne’e haree pilar tolu hamutuk no mós dependénsia ne’ebé hafraku sira. Prinsípiu ida-ne’e mak importante: progresu iha pilar ida la sufisiente se pilar seluk monu. Se kultura sai zero, Ekonomia Maubere mós sai zero, maski PIB sa’e.

Momentu atu hahú

Timor-Leste tama ona ASEAN. Merkadu sei sai boot liu, maibé kompetisaun mós sei todan liu. Se ita la hametin ekonomia povu nian agora, ita sei sai de’it merkadu ba produtu husi rai seluk.

Ekonomia Maubere la’ós hakarak fila ba kotuk. Nia la husu atu ita taka odamatan ba mundu. Nia husu atu ita hakat ba oin ho ain rasik: ho tradisaun nu’udar abut no inovasaun nu’udar ramo. Lema ne’ebé hau hili ba livru ne’e resume buat hotu: Rai, Povu, Kultura, Futuru. Rai mak baze, povu mak na’in, kultura mak fuan, no futuru mak objetivu.

Bei-ala sira tau ona ai-riin. Konstituisaun hakerek ona planu. Agora jerasaun ohin loron nia knaar mak harii uma ne’e.

Autór mak Carlos S. Ribeir no dosente universitáriu. Opiniaun ne’e autór nia hanoin pesoál.