Reflesaun Semanál: Transformasaun Polítika no Dezafiu bá Futuru Timor-Leste

Husi: Dionísio Babo Soares*
Liu tiha tinan 24 desde Timor-Leste restaura independénsia, ita-nia nasaun kontinua enfrenta pergunta importante ida: oinsá ita-nia identidade polítika ne’ebé harii liu hosi dékada barak, hosi luta rezisténsia hamutuk ba ukun-aan, bele adapta an ba ezijénsia kompetisaun demokrátika, sein lakon valór unidade, solidariedade no sentimentu pertense ba nasaun ida de’it, ne’ebé uluk sai nu’udar forsa atu lori ita ba libertasaun?
Parte boot hosi debate polítiku ohin loron kontinua hetan influénsia hosi interpretasaun istória nasionál ne’ebé fó importánsia liu ba interese partidáriu. Dala barak, diferensa polítika ne’ebé mosu ohin loron aprezenta hanesan rezultadu hosi diferensa ideolojia kle’an ka rivalidade entre lideransa istórika sira. Maibé, pontu devista ida-ne’e susar atu esplika ho sufisiente komplesidade transformasaun polítika Timor-Leste nian.
Luta ba autodeterminasaun, iha tempu passadu, tenke komprende hanesan “projetu nasionál”. Ida-ne’e la signifika katak, durante rezisténsia, ema hotu iha hanoin polítiku ka ideolojia hanesan. Diferensa entre FRETILIN no UDT ho forsa polítika seluk, liuliu durante krize iha tinan 1975, hatudu katak eziste ona vizaun oioin (la-hanesan) kona-ba futuru territóriu ne’e. Maibé, ho okupasaun Indonézia, prioridade polítika grupu sira-ne’e muda profundamente. Defende identidade nasionál, proteje populasaun no luta atu hetan direitu autodeterminasaun maka nakfilak sai hanesan objetivu komún ne’ebé ultrapasa interese hosi organizasaun ida-idak.
Durante tinan barak, rezisténsia transforma an neneik-neneik ba estrutura nasionál ida ne’ebé boot nó luan. Reorganizasaun FALINTIL, kriasaun Konsellu Nasionál Rezisténsia Maubere no, depois, Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense iha tinan 1998, hatudu mudansa importante ida-ne’e. Luta ba independénsia hahú liga frente oin: (1) rezisténsia armada iha foho, (2) rede klandestina iha sidade no aldeia sira, (3) diplomásia internasionál no mobilizasaun komunidade sira. Ikus mai, mossu tan (4) Igreja Katólika, (5) organizasaun massa (artes masiais no rituais), estudante sira, feto sira, joven sira no (6) komunidade timoroan iha rai-liur mós fó kontribuisaun importante tebes.
Esperiénsia ida-ne’e husik lisaun boot ida ba ita: unidade nasionál la ezije atu ita halakon diferensa entre ita. Unidade nasionál ezije kapasidade atu tau diferensia sira-ne’e ba sorin, hodi serví objetivu komún ida. Tanba ne’e, ita tenke rekoñese rezisténsia nu’udar patrimóniu koletivu nasaun nian, ho respeitu ba kontribuisaun espesífika hosi organizasaun no protagonista sira hotu.
Restaurasaun independénsia iha loron 20 Maiu 2002 muda profundamente kondisaun moris polítika iha Timor-Leste. Se durante okupasaun, lejitimidade lideransa sira-nian mai liuliu hosi kompromisu ba autodeterminasaun, kapasidade atu mobiliza povu, no sakrifísiu sira ne’ebé sira halo, depois independénsia lideransa polítika tama iha jogu demokrátiku: sira presiza hetan votu hosi povu, aprezenta programa, forma Governu no presta konta ba sidadaun sira. Polítika la foka de’it ba libertasaun nasionál, maibé hahú organiza an atu governa Estadu ida ne’ebé soberanu.
Transformasaun ida-ne’e ajuda ita komprende liután divizaun partidária oioin ne’ebé mosu depois independénsia. Klaru katak iha diferensa ideolojia no programa kona-ba dezenvolvimentu ekonómiku, papél Estadu nian, dezentralizasaun no prioridade sosiál sira. No ita labele ignora diferensa sira-ne’e. Maibé, ha’u konsidera katak diverjénsia barak entre figura sira hosi jerasaun independénsia iha mós natureza estratéjika no institusionál. Dala barak, objetivu fundamentál sira kontinua hanesan de’it — soberania, estabilidade, konsolidasaun demokrátika no dezenvolvimentu nasionál — maibé dalan ne’ebé sira propoin atu atinje objetivu sira-ne’e mak diferente.
Disputa polítika sira hahú envolve vizaun kona-ba lideransa, modelu governasaun, estratéjia eleitorál no maneira organiza poder. Nune’e, divizaun partidária la signifika sempre katak iha rutura ideolójika. Dala ruma, divizaun ne’e mós reflete prosesu adaptasaun hosi lideransa antigu sira ba realidade demokrátika foun.
Karakterístika ida seluk ne’ebé marka polítika Timor-Leste nian mak importánsia lideransa istórika sira. Durante rezisténsia, konfiansa ne’ebé povu fó ba líder balu mai hosi sira-nia korajen, kapasidade atu mobiliza ema, no autoridade morál ne’ebé sira hetan iha situasaun difísil tebes. Lejitimidade ida-ne’e kontinua moris iha memória koletiva povu nian. Ba sidadaun barak, líder sira-ne’e la’ós de’it figura polítika, maibé mós símbolu rezisténsia no referénsia ba identidade nasionál.
Ha’u la konsidera katak realidade ida-ne’e tenke haree de’it hosi parte negativa. Iha sosiedade sira ne’ebé liu hosi konflitu naruk, lideransa istórika bele ajuda prezerva estabilidade no konfiansa públika. Maibé, atu demokrásia bele sai matenek no metin liután, lejitimidade instituisaun sira nian tenke hametin neneik-neneik, atu komplementa autoridade pesoál hosi líder sira.
Respeitu ba kontribuisaun istórika líder ida nian la bele sai obstákulu atu ita halo avaliasaun krítika ba ninia desizaun durante governasaun. Hanesan mós, la konkorda ho líder ida iha polítika la signifika katak ita tenke hamenus ninia papél iha luta ba independénsia. Líder sira bele husik legadu, maibé instituisaun sira mak tenke asegura kontinuidade Repúblika nian.
Karik dezafiu boot liu Timor-Leste nian la’ós de’it adapta instituisaun sira, maibé mós muda neneik-neneik mentalidade polítika ita-nian. Durante rezisténsia, a unidade nasionál sai nudar nesesidade fundamentál para bele kontinua luta. Depois independénsia, kompetisaun polítika sai hanesan espresaun lejítima hosi liberdade ne’ebé ita konkista. Maibé, ba sidadaun sira ne’ebé forma sira-nia konsiénsia polítika durante okupasaun, disputa entre maluk antigu sira dala barak sei haree hanesan sinál dezunidade nasionál.
Ita presiza hatene halo distinsaun entre realidade rua ne’e. Durante rezisténsia, ita presiza hamutuk atu enfrenta adversáriu esternu. Iha demokrásia, ita presiza respeita regra konstitusionál komún sira, maski ita iha diferensa polítika ne’ebé boot. Maturidade demokrátika la signifika katak la iha konflitu entre partidu sira, maibé signifika katak ita iha kapasidade atu rezolve diferensa sira ho dalan pasífiku, respeita opozisaun, rezultadu eleisaun no funsionamentu instituisaun sira.
Tradisaun timoroan nian atu buka solusaun liuhusi diálogu iha komunidade, inklui nahe biti boot, bele fó kontribuisaun importante ba kultura entendimentu ida-ne’e, desdeké respeita direitu fundamentál no pluralizmu polítiku.
Transformasaun ida-ne’e sai importante liután bainhira ita haree relasaun entre jerasaun sira. Jerasaun rezisténsia harii ninia identidade polítika iha luta atu konkista liberdade. Jerasaun sira ne’ebé moris ka boot depois independénsia iha realidade diferente. Sira la presiza luta atu konkista Estadu soberanu ida, maibé sira presiza hetan kondisaun iha Estadu ida-ne’e atu bele harii sira-nia futuru.
Diferensa ida-ne’e la signifika katak jerasaun foun hakarak haketak an hosi istória nasionál. Ida-ne’e mak evolusaun naturál hosi esperansa no ezijénsia sosiedade ida ne’ebé hetan ona independénsia.
Ba joven timoroan barak, rezisténsia mak eransa istórika ne’ebé sira respeita. Maibé, kualidade edukasaun, oportunidade servisu, formasaun profisionál, no independénsia ekonómika mak sai preokupasaun sira ne’ebé sira enfrenta loron-loron. Joven ida ne’ebé remata eskola ka universidade, maibé la hetan servisu, la signifika katak nia duvida valór independénsia nian. Nia husu pergunta ida ne’ebé lejítimu: oinsá independénsia ne’ebé ita konkista bele lori oportunidade konkretu ba ninia jerasaun?
Iha pontu ida-ne’e mak mosu ezijénsia foun ida ba lejitimidade polítika. Jerasaun rezisténsia konkista direitu atu povu timoroan bele deside ninia destinu rasik. Jerasaun demokrásia, por sua vez, espera atu ezerse direitu ida-ne’e liuhusi partisipasaun efetiva iha desizaun sira ne’ebé determina futuru nasaun nian.
Honra rezisténsia la signifika de’it rai memória kona-ba protagonista sira. Honra rezisténsia signifika mós asegura katak jerasaun foun sira bele hetan benefísiu hosi oportunidade ne’ebé independénsia loke ba sira.
Evolusaun ida-ne’e ezije mudansa iha hanoin nó maneira ita halo debate polítiku. Ita presiza muda neneik-neneik hosi debate ne’ebé fó valor liu ba istória lideransa sira nian, ba debate ne’ebé avalia ho seriedade proposta, polítika públika no rezultadu governasaun.
Diversifikasaun ekonómika, kriasaun oportunidade servisu, sustentabilidade finansa públika, dezenvolvimentu rurál no kualidade servisu sosial sira tenke sai asuntu sentrál iha konsolidasaun demokrátika. Integrasaun Timor-Leste ba ASEAN lori oportunidade foun barak, maibé lori mós responsabilidade boot liután.
Iha kontestu ida-ne’e, renovasaun polítika la bele signifika de’it troka líder katuas sira ho líder joven sira. Renovasaun ne’ebé loos tenke hatudu abertura efetiva hosi partidu polítiku no instituisaun sira atu fó espasu ba partisipasaun, kapasidade, koñesimentu no aspirasaun jerasaun foun sira nian. Dezafiu ne’e la’ós atu ita hili entre jerasaun rezisténsia no jerasaun independénsia, maibé atu harii kontinuidade entre sira. Esperiénsia istórika jerasaun uluk nian tenke sai matadalan ba futuru, sein limita liberdade no kapasidade joven sira atu imajina no realiza sira-nia futuru rasik.
Esperiénsia Timor-Leste nian hatudu katak tranzisaun hosi rezisténsia ba demokrásia envolve transformasaun profunda iha relasaun entre memória istórika, lideransa polítika no instituisaun sira. Rekonhese kontribuisaun hosi ema sira ne’ebé luta atu ita bele hetan independénsia la signifika katak ita fó ba sira legitimidade polítika permanente. Mós la signifika katak eransa rezisténsia bele sai patrimóniu eskluzivu hosi partidu ka organizasaun ida de’it. Dezafiu mak oinsá ita bele respeita tempu pasadu no, iha tempu hanesan, responde ba nesesidade tempu agora nian, liuhusi hametin instituisaun sira, valoriza pluralizmu polítiku no kria kondisaun atu jerasaun foun sira bele partisipa ho efetivu iha moris polítika nasaun nian.
Unidade nasional la ezije atu ita hotu hanoin hanesan. Unidade nasional ezije katak ita hatene moris hamutuk, respeita malu maski iha diferensa, no rekonhese katak Timor-Leste mak ita-nia uma komún. Ikusmai, maneira di’ak liu atu ita honra rezisténsia mak transforma liberdade ne’ebé ita konkista ba governasaun ne’ebé responsável, oportunidade ba joven sira no kondisaun moris ne’ebé di’ak liután ba povu tomak.
Futuru demokrátiku Timor-Leste nian depende, iha parte importante ida, ba ita-nia kapasidade atu liga memória istórika hosi tempu pasadu ho mehi, esperansa no aspirasaun jerasaun foun sira nian.
————1
Nota responsabilidade: Artigu ida-ne’e mak refleksaun pesoál hosi autór, no la reprezenta pozisaun ofisiál hosi instituisaun sira ne’ebé autór iha ligasaun ho. Objetivu artigu ne’e mak atu kontribui ba diskusaun akadémika no públika, ho finalidade edukativa.

