Top

La’o Hamutuk alerta ba risku fiskál no dependénsia ba Fundu Petróleu iha OJE 2027

La'o Hamutuk realiza konferénsia imprensa. Foto/Arminda Fonseca.

DILI, 27 Outubru 2026 (TATOLI) – Organizasaun Naun-Governamentál (ONG) La’o Hamutuk alerta kona-ba risku fiskál, dependénsia ba Fundu Petróleu no alokasaun limitadu ba setór produtivu sira iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027.

Organizasaun ne’e husu ba Governu no Parlamentu Nasionál atu garante transparénsia, sustentabilidade fiskál no investimentu ne’ebé fó benefísiu sustentavel ba povu.

Koordenadór La’o Hamutuk, Jonatan Gonçalves, hatete iha konferénsia imprensa, katak maski Governu halo ona konsulta públika iha munisípiu hotu no organiza semináriu Jornada Orsamentál, prosesu ne’e presiza hadi’a atu garante partisipasaun efetiva no reflete prioridade sidadaun sira-nian.

Nia mós husu Ministériu Finansa no Parlamentu Nasionál atu publika dokumentu orsamentál hotu iha tempu sufisiente, ho informasaun kompleta, konsistente no fásil atu asesu, hodi permite sidadaun no sosiedade sivíl analiza no fó kontribuisaun antes aprovasaun finál.

La’o Hamutuk identifika diferensa entre projesaun levantamentu Fundu Petróleu iha Tabela 60, Livru Relatóriu Orsamentál, no Tabela 5, Livru Elementu Informativu, Volume I. Organizasaun ne’e konsidera katak Governu tenke esplika no rezolve diferensa ne’e atu garante konfiabilidade informasaun orsamentál.

Dependénsia ba Fundu Petróleu no dívida públika

La’o Hamutuk preokupa katak OJE 2027 sei kontinua depende maka’as ba Fundu Petróleu, enkuantu reseita doméstika sei kontiribui de’it parte ki’ik ba orsamentu. Iha tempu hanesan, despeza Estadu aumenta, inklui salátiu no vensimentu ne’ebé sa’e husi millaun $487 ba $523, no despeza totál projeta aumneta to’o 12% kompara ho OJE 2026.

Organizasaun ne’e mós alerta kona-ba Artigu 5 Proposta Lei OJE 2027, ne’ebé propoin atu autoriza Governu halo empréstimu públiku to’o millaun $1,600 millaun atu finansia infraestrutura, atividade petróleu no gás, no atividade seluk ne’ebé objetivu mak dezenvolve ekonomia Timor-Leste.

Tuir Jonatan Gonçalves, empréstimu ho montante boot no prazu naruk bele aumenta risku fiskál no hatodan jerasaun futuru, se investimentu sira la prodús retornu ekonómiku ne’ebé klaru.

Kreximentu ekonómiku seidauk garante diversifikasaun

Maski projesaun kreximentu Produtu Internu Brutu (PIB) hatudu 4,3% iha 2026 no 4,6% iha 2027, La’o Hamutuk konsidera katak númeru hirak ne’e mesak la sufisiente atu hatudu progresu ekonómiku ne’ebé produtivu, inkluzivu no sustentavel.

Organizasaun ne’e husu atu haree mós indikadór seluk, hanesan kriasaun empregu, produtividade setór privadu, pobreza, inflasaun, balansu komérsiu no kapasidade família sira atu sosa nesesidade bázika.

“Relatóriu komérsiu esternu 2025 hatudu défise komersiál sasán liu millaun $900, ne’ebé reflete dependénsia maka’as ba produtu importadu. Entretantu, taxa dezempregu iha 2025 entre 1,6% no 1,8%, maibé partisipasaun forsa traballu 30,5% de’it. Traballadór barak iha setór informál no la tama iha estatístika dezempregu, empregu formál, liuliu ba joven sira, sei limitadu,” Jonatan Gonçalves esplika.

La’o Hamutuk mós preokupa katak prioridade orsamentál kontinua orienta ba atividade petróleu no Projetu Greater Sunrise, enkuantu agrikultura, peska, turizmu, indústria manufatura no empreza ki’ik no médiu seidauk hetan investimentu adekuadu.

Maski despeza Estadu ba investimentu iha setór Ekonomia Azúl aumenta to’o millaun $492, organizasaun ne’e afirma katak programa espesífiku ba Ekonomia Azúl reprezenta de’it 3%, enkuantu kuaze 55% aloka ba setór petróleu no gás, ne’ebé la tama iha definisaun Ekonomia Azúl.

Agrikultura, seguransa ai-han no reforma tributária

La’o Hamutuk apresia esforsu Governu atu reforma sistema tributáriu hodi aumenta reseita doméstika, maibé husu atu avalia ho kle’an impaktu Impostu Valór Akrexentadu (IVA) no impostu seletivu ba família vulneravel sira, liuliu sira ne’ebé iha rendimentu ki’ik.

Organizasaun ne’e mós alerta katak setór estratéjiku sira ne’ebé bele kontribui ba diversifikasaun ekonomia hetan alokasaun limitadu iha proposta OJE 2027.

Iha setór agrikultura, alokasaun reprezenta de’it 2,1% husi orsamentu, enkuantu finansiamentu ba resposta hasoru mudansa klimátika mós limitadu. La’o Hamutuk konsidera katak investimentu iha produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee no apoiu ba agrikultór sira presiza sai prioridade atu hamenus dependénsia ba importasaun.

Organizasaun ne’e mós alerta katak pandemia Covid-19 no konflitu iha Médiu Oriente iha 2026 hatudu vulnerabilidade Timor-Leste nian ba mudansa iha merkadu internasionál, inklui aumentu folin ai-han.

Greater Sunrise, Tasi Mane no Fundu Infraestrutura

La’o Hamutuk husu atu avalia viabilidade ekonómika, kustu totál, retornu finanseiru no impaktu sosiál no ambientál husi Projetu Tasi Mane no atividade petróleu sira seluk, tanba benefísiu sustentavel ba ekonomia no povu seidauk klaru.

Iha proposta OJE 2027, Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) propoin alokasaun millaun $193,5 ba negosiasaun no estudu dezenvolvimentu Greater Sunrise, millaun $38,35 ba estudu tékniku pipeline bá Natarbora, no montante seluk ba estudu Kampu Bayu-Undan, Projetu Tasi Mane no programa sira seluk.

Relasiona ho Fundu Infraestrutura, despeza ne’ebé propoin ba 2027 hamutuk millaun $327, no projesaun ba 2028 aumenta maka’as to’o millaun $1.807. La’o Hamutuk alerta katak alokasaun boot presiza akompaña ho kapasidade institusionál atu planeia, ezekuta no monitoriza projetu sira ho kualidade, transparénsia no responsabilidade.

Bazeia ba preokupasaun hirak ne’e, La’o Hamutuk fó rekomendasaun hitu ba Governu no Parlamentu Nasionál atu konsidera iha prosesu análize no aprovasaun OJE 2027 mak: Hadi’a transparénsia no partisipasaun públika, katak publika dokumentu orsamentál hotu iha tempu sufisiente, kompletu, konsistente no fásil atu asesu, no fó oportunidade ba públiku no sosiedade sivíl atu análize no fó kontribuisaun antes aprovasaun finál; Hametin sustentabilidade fiskál no jestaun Fundu Petróleu, liuliu estabelese estratéjia fiskál ne’ebé klaru no bele sukat, hamenus dependénsia ba Fundu Petróleu no aumenta reseita doméstika, tuir kapasidade finanseira nasaun nian iha tempu naruk.

Aleinde ne’e, revee proposta dívida públika, katak avalia ho rigór autorizasaun empréstimu to’o millaun $1.600, inklui kapasidade atu selu filafali, kustu finanseiru, risku no retornu ekonómiku no sosiál, atu evita todan ba jerasaun future; Garante avaliasaun independente ba projetu estratéjiku, katak antes halo despeza públika boot ba Greater Sunrise, Tasi Mane no atividade estrativa sira, publika estudu viabilidade, kustu totál, fonte finansiamentu, investidór, retornu esperadu no risku ambientál no sosiál.

Sujere mós atu garante reforma tributária ne’ebé justu, katak antes introdús IVA no impostu seletivu, avalia impaktu ba família vulneravel sira no prepara medida atu proteje sira-nia asesu ba ai-han nutritivu no nesesidade bázika; Prioritiza seguransa ai-han no reziliénsia klimátika, liuliu aumenta investimentu iha produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee, peskiza agríkola, infraestrutura no apoiu ba agrikultór sira, hodi hamenus dependénsia ba merkadu internasionál.

Ikus mak rediresiona investimentu ba diversifikasaun ekonómika no empregu sustentavel, katak hametin agrikultura, peska, turizmu, indústria no empreza ki’ik no médiu, hodi aumenta produsaun lokál, kria oportunidade serbisu no hamenus dependénsia ba importasaun.

Notísia relevante: La’o Hamutuk husu transparénsia no partisipasaun públika iha diskusaun OJE 2027

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!