ME no Koreia Súl hasa’e kapasidade profesór 250 kona-ba AI

DILI, 28 Outubru 2026 (TATOLI)—Ministériu Edukasaun (ME), iha kooperasaun ho Governu Koreia Súl liuhosi Korea Research Institute for Vocational Education and Training (KRIVET) no rede EAS TVET Cooperation Network, fasilita formasaun kona-ba Intelijénsia Artifisiál (AI) ba profesór multimedia na’in-250, hodi hasa’e sira-nia koñesimentu no kapasidade atu integra teknolojia dijitál iha prosesu aprendizajen.
Sekretáriu Estadu ba Ensinu Sekundáriu Jerál no Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, hateten katak Timor-Leste labele kontinua hela de’it hanesan espetadór ba transformasaun dijitál mundiál, maibé tenke sai na’in ba prosesu transformasaun no dezenvolvimentu futuru rasik.
Nia hateten katak, iha fulan-Setembru 2026, nia halo vizita ofisiál ba Koreia Súl atu haree diretamente oinsá transformasaun dijitál no AI muda sosiedade, dezenvolvimentu industriál no sistema edukasaun iha nasaun ne’e.
“Ha’u haree oinsá ensinu tékniku-vokasionál no eskola sira iha-ne’ebá avansa ho kbiit boot hodi prepara juventude ba dezafiu no oportunidade iha futuru,” nia dehan iha serimónia abertura Semináriu Internasionál kona-ba Intelijénsia Artifisiál, iha salaun Ian Martin, Balide, Dili, Kuarta ne’e.
Nia esplika katak transformasaun dijitál no AI la’ós de’it tópiku modernu ka liafuan furak, maibé sai hanesan instrumentu foun atu hadi’a kualidade edukasaun, merkadu traballu no kapasidade juventude timoroan nian atu enfrenta dezafiu sira iha sékulu XXI.
Tanba ne’e, nia konsidera profesór multimedia na’in-250 ne’ebé partisipa iha formasaun ne’e nu’udár multiplikadór koñesimentu no ajente transformasaun iha setór edukasaun.
“Imi mak ema ne’ebé bele lori koñesimentu no abilidade foun tama iha sala-aula no eskola sira iha Timor-Leste tomak,” nia afirma.
Sekretáriu Estadu ne’e mós informa katak ME iha planu atu harii Sentru Edukasaun AI no Dijitál, ne’ebé sei foka iha kampus eskola téknika haat iha Bekora.
“Ita hakarak sentru ne’e sai fatin referénsia nasionál hodi hasa’e abilidade dijitál profesór no estudante sira-nian,” nia dehan.
Nia husu ba partisipante sira atu aproveita oportunidade formasaun ne’e hodi husu pergunta, troka esperiénsia ho espesialista sira hosi Koreia Súl no dezenvolve vizaun foun kona-ba oinsá AI bele hadi’a prosesu aprendizajen no moderniza sistema edukasaun.
Iha parte seluk, Sekretáriu-Jerál Rede EAS TVET Cooperation Network, Young Saing Kim, esplika katak formasaun ne’e sei fó koñesimentu báziku kona-ba AI, nia funsaun no oinsá uza teknolojia ne’e atu apoia dezenvolvimentu nasionál liuhosi edukasaun tékniku-vokasionál.
Nia dehan katak Timor-Leste presiza komprende uluk konseitu no funsaun AI antes avansa ba utilizasaun teknolojia ne’ebé kompleksu liu.
“Liuhosi formasaun ne’e, Timor-Leste bele komprende dezenvolvimentu AI no uza teknolojia ne’e hanesan instrumentu ida atu dezenvolve nasaun, liuliu iha prosesu aprendizajen,” Young Saing Kim tenik.
Nia subliña katak profesór sira presiza aprende hahú hosi faze bázika, inklui komprende saida mak AI, nia funsaun, benefísiu no risku, atubele uza teknolojia ne’e ho loos no responsabilidade.
Tuir nia, Timor-Leste presiza avansa tuir kapasidade no koñesimentu ne’ebé iha, la’ós haksoit kedas ba nivel utilizasaun AI ne’ebé avansadu, tanba ida-ne’e bele hamosu difikuldade se utilizadór sira seidauk iha komprensaun sufisiente.
Entretantu, profesór Multimedia iha Eskola Sekundária Jerál 12 Novembru, Bekora, Fernando Xavier, hateten katak formasaun ne’e kontinua hosi programa tinan kotuk nian, ho objetivu atu hasa’e koñesimentu profesór sira-nian iha área teknolojia multimedia.
“Formasaun ida-ne’e atu dezenvolve tan ami-nia koñesimentu, liuliu iha área teknolojia multimedia, atubele hanoin oinsá estudante sira uza AI iha eskola, tanba mundu ohin loron tama ona iha era dijitál,” Fernando Xavier esklarese.
Nia hateten katak AI iha impaktu pozitivu no negativu. Tanba ne’e, presiza estabelese regra klara kona-ba utilizasaun AI, inklui iha telemóvel, atu estudante sira bele uza teknolojia ne’e ho responsabilidade.
Fernando Xavier fó ezemplu katak iha matéria multimedia, nia permite estudante sira uza telemóvel no AI bainhira tarefa ka matéria ne’e ezije utilizasaun teknolojia referida.
Maski nune’e, nia fó hanoin katak estudante sira labele depende liubá AI, tanba utilizasaun ne’ebé la kontrola bele hamenus esforsu no kapasidade estudante sira-nian atu aprende no hanoin krítiku.
“AI bele ajuda iha prosesu aprendizajen, maibé ita labele depende liubá teknolojia ne’e, tanba bele halo estudante sira sai baruk atu hanoin no buka solusaun rasik,” nia konklui.
Kontestu
Governu Timor-Leste kontinua buka oportunidade kooperasaun ho Koreia Súl atu dezenvolve ensinu tékniku-vokasionál no prepara juventude ba nesesidade merkadu traballu no dezenvolvimentu teknolojia.
Iha fulan-Setembru 2026, Sekretáriu Estadu Domingos Lopes Lemos halo vizita servisu ba Koreia Súl no hasoru reprezentante hosi Ministériu Edukasaun Koreia Súl no KRIVET. Iha vizita ne’e, delegasaun Timor-Leste aprezenta proposta atu harii Sentru Intelijénsia Artifisiál no Edukasaun Dijitál iha Eskola Téknika Bekora.
Lee notísia relevante sira:
- Timor-Leste reforça cooperação com a República da Coreia no ensino técnico-vocacional – Governu Timor-Leste – Informasaun kona-ba vizita servisu iha Koreia Súl, kooperasaun ho KRIVET no proposta atu harii sentru AI no edukasaun dijitál iha Bekora.
- Timor-Leste hatudu avansu iha transformasaun dijitál no reforsa kooperasaun internasionál durante Simeira Globál kona-ba IA iha Seul – Governu Timor-Leste – Informasaun kona-ba esforsu Timor-Leste atu dezenvolve infraestrutura dijitál, promove literasia dijitál no garante utilizasaun AI ne’ebé responsavel.
- Timor-Leste ikut berpartisipasi dalam forum AI & Digital Global Summit di Seoul – TATOLI – Notísia TATOLI kona-ba partisipasaun Timor-Leste iha fórum internasionál kona-ba AI no transformasaun dijitál.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

