Top

Krize polítika no ekonómika iha Europa bele afeta merkadu Timor-Leste

Diretór-Jerál Komérsiu husi MKI, Elias de Jesus Fátima. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 29 Outubru 2026 (TATOLI) – Diretór-Jerál Komérsiu iha Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI), Elias de Jesus, hatete katak krize polítika no ekonómika iha Europa bele iha impaktu direta no indireta ba ekonomia Timor-Leste, liuliu tanba nasaun ne’e depende maka’as ba importasaun.

Nia esplika katak, tuir Orsamentu Retifikativu 2026, kreximentu ekonómiku Timor-Leste tun ba 4,3%, iha kontestu folin mina no ai-han globál sa’e iha merkadu internasionál. Krize   internasionál ne’e bele afeta merkadu liuhusi kanál prinsipál tolu, mak presu mina no enerjia, presun ai-han, no kustu lojístika.

Kanál dahuluk mak presu mina no enerjia, bainhira presu mina iha merkadu internasionál sa’e, kustu transporte no distribuisaun mós bele aumenta. Impaktu ne’e la limita de’it ba folin kombustiovel, maibé bele afeta presu sasán seluk ne’ebé presiza transporte, inklui distribuisaun husi Dili bá munisípiu sira.

Daruak mak presu ai-han internasioná, tanba Timor-Leste importa produtu alimentár importante, inklui foos, mina te’in no produtu prosesadu. Bainhira presu intenasionál sa’e, importandór sira bele hasoru kustu sosa ne’ebé aas liu.

Datoluk mak kustu lojístika no fornesmentu, tanba krize jeopolítika bele afeta rota transporte marítimu, seguru karga no tempu entrega sasán. Ne’ebé bele aumenta kustu importasaun, maski sasán ne’e la mai diretamente husi Europa.

“Bainhira presu internasionál sa’e, ita-nia importadór sira bele hasoru kustu sosa ne’ebé aas liu. Ida-ne’e bele aumenta kustu importasaun, maski sasán ne’e la mai diretamente husi Europa”, Elias de Jesus hatete ba Tatoli, ohin.

Tuir nia, MKI kontinua monitorizasaun presu no disponibilidade sasán esensiál, no koordena ho importadór sira atu identifika risku interrupsaun fornesimentu. Ezemplu, bainhira iha indikasaun katak presu foos sa’e iha merkadu internasionál, ministériu presiza análize se aumentu ne’e mai husi presu importasaun, kustu transporte, taxa ka marjen distribuisaun, antes determina medida apropriada.

Nia subliña katak, maski iha Europa daudaun iha krize polítika no ekonómik, presu nesesidade bázika iha merkadu doméstiku bele nafatin stavel. Nia fó ezemplu presu foos iha merkadu, ne’ebé varia tuir embalajen, kológrama 20 ho folin $10, 25kg $12,20 no 30Kg $14,50.

Elias de Jesus hatete dependénsia ba importasaun la signifika Timor-Leste importa 100% husi nesesidade hotu, tanba nasaun ne’e mós iha produsaun doméstika, liuliu iha agrikultura, peska no indústria ki’ik. Tanba ne’e, esforsu atu aumenta produsaun lokál sai importante hodi hamenus vulnerabilidade ba krize internasionál.

Hodi atinje objetivu ne’e, MKI identifika medida prinsipál haat. Primeiru, dezenvolve indústria prosesamentu lokál hodi transforma matéria-prima, hanesan batar, ai-farina, kafé, ai-fuan no produtu agríkola seluk, sai produtu ho valór adisionál. Ho prosesamentu alimentar iha rai-laran, Timor-Leste bele hamenus dependénsia ba produtu prosesadu importadu iha segmentu balun.

Segundu, hametin ligasaun entre produtór lokál no merkadu. Tuir Elias de Jesus, produsaun lokál dalabarak seidauk iha ligasaun direta ho komersiante boot, supermerkadu no distribuídor. Tanba ne’e, MKI bele fasilita ligasaun komersiál entre agrikultór, kooperativa, emprezáriu prosesamentu no kompradór sira.

Terseiru, diversifika fonte importasaun atu evita dependénsia ba fornese-na’in ida de’it. Se fornese-na’in ida hasoru problema transporte ka produsaun, importadór sira bele buka alternativa husi merkadu seluk, tuir rekizitu kualidade no kustu.

Kuartu, promove uza enerjia ho efisiente iha atividade industriál no komersiál, liuliu iha prosesamentu no armazenamentu. Inisiativa ne’e presiza koordenasaun ho enteidade sira ne’ebé resonsavel ba setór enerjia, tuir kompeténsia idaidak.

Nia hatutan katak responsabilidade MKI mak dezenvolve komérsiu no indústria, enkuantu polítika enerjia, produsaun agríkola no infraestrutura envolve mós ministériu setoriál sira seluk. Objetivu prinsipál la’ós atu elimina importasaun hotu, maibé atu aumenta kapasidade nasionál no hamenus vulnerabilidade ba krize internasionál.

Iha parte seluk, nia temi katak Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta kontinua hala’o esforsu atu hadi’a sistema irrigasaun no distribui fini ba agrikultór sira hodi apoia produsaun agríkola iha kada tinan.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!