PM Xanana lansa reabilitasaun estrada Letefoho–Atsabe–Lourba

ERMERA, 30 Outubru 2026 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, lansa ofisialmente fatuk dahuluk ba Projetu Reabilitasaun Estrada Letefoho–Atsabe–Lourba, ho distánsia totál kilómetru 48,93 no valor kontratu $43,199,250.51 hodi hadi’a asesibilidade, fasilita movimentu komunidade no hasa’e atividade ekonómika iha munisípiu Ermera no Bobonaro.
Serimónia lansamentu ne’e hala’o ho partisipasaun Ministru Obras Públika, Samuel Marçal, membru Governu sira, autoridade lokál, lideransa komunitária, no populasaun husi Letefoho, Atsabe no Lourba, ne’ebé hamutuk sai parte husi momentu importante ida ba dezenvolvimentu infraestrutura rodoviária iha area refere.
Projetu ne’e sei implementa durante tinan rua husi empreza Shanghai Construction Group, husi Xina, ho objetivu atu hadi’a kondisaun estrada, asegura seguransa ba utilizadór sira no fasilita transporte ema no sasan entre komunidade sira.
Ho lema “Infraestrutura mak Hanesan Baze ba Dezenvolve Povu no Nasaun”, Governu Konstitusionál IX reafirma nia kompromisu atu kontinua investe iha infraestrutura bázika, nu’udar parte husi esforsu atu hadi’a kondisaun moris populasaun no promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha área rurál sira.
Iha nia diskursu, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão subliña katak dezenvolvimentu infraestrutura tenke fó benefísiu diretamente ba komunidade sira, liuliu liuhosi konstrusaun no reabilitasaun estrada ne’ebé liga aldeia, suku no postu administrativu sira ho sentru atividade ekonómika no servisu públiku.
Tuir Xefe Governu, estrada di’ak sei permite populasaun atu asesu fasil liu ba edukasaun, saúde no oportunidade ekonomia, nune’e mós hamenus difikuldade ne’ebé komunidade rurál sira hasoru durante tinan barak.
“Dezenvolvimentu la’ós ba ita idak-idak de’it, maibé ba komunidade tomak no povu tomak. Ita tenke haree ba suku sira, postu sira no aldeia sira. Bainhira ita halo estrada to’o aldeia, ita bele halo eskola no uma ba mestre sira, atu sira la presiza la’o dook,” dehan Xanana Gusmão.
Nia esplika katak hadi’a infraestrutura rodoviária mós importante atu aproxima servisu saúde ba populasaun, liuliu ba ferik-katuas, labarik no ema moras sira ne’ebé hela dook husi sentru saúde no ospitál.
“Bainhira estrada to’o aldeia no suku, iha ne’ebá mós sei iha klínika no uma ba profisionál saúde sira, atu ema moras no ferik-katuas sira la presiza la’o dook to’o Dili,” nia salienta.
Xanana Gusmão mós apela ba komunidade tomak atu partisipa ativamente iha prosesu dezenvolvimentu, la’ós de’it liuhosi serbisu, maibé mós ho responsabilidade atu mantein estabilidade, dame no proteje infraestrutura públika.
Nia lembra katak infraestrutura ne’ebé Governu harii ho osan Estadu presiza hetan kuidadu husi sidadaun hotu, atu bele serve komunidade durante tempu naruk.
Entretantu, Ministru Obras Públika, Samuel Marçal, afirma katak susesu projetu reabilitasaun estrada Letefoho–Atsabe–Lourba depende ba kooperasaun entre Governu, empreza implementadora no komunidade sira ne’ebé hela iha área projetu.
Tuir nia, investimentu ne’e reprezenta responsabilidade boot ba parte hotu, tanba osan ne’ebé utiliza mai husi rekursu Estadu ne’ebé pertense ba povu Timor-Leste.
“Joven sira, katuas no lia-na’in sira, membru Governu no deputadu sira, ita hotu tau ona fatuk dahuluk, ne’e hatudu katak obra ne’e ita hotu nian, la’ós ema ida nian. Ita hotu iha dever atu tau matan no fó kontribuisaun atu obra ne’e bele la’o lalais,” dehan Samuel Marçal.
Ministru Samuel ne’e husu ba komunidade sira husi Letefoho, Atsabe to’o Lourba atu fó kooperasaun durante implementasaun, nune’e empreza bele hala’o serbisu tuir kalendáriu kontratual ne’ebé determina ona.
“Obra ne’e bele konklui iha tinan rua nia laran, maibé depende ba ita hotu nia kontribuisaun. Kustu ne’e boot, kuaze US$43 miliaun. Osan ne’e ita hotu nian, osan povu nian, tanba ne’e hau husu ba ita hotu atu koopera di’ak atu obra bele la’o tuir tempu,” nia afirma.
Samuel Marçal alerta katak atrazu iha implementasaun bele prolonga difikuldade ne’ebé komunidade sira enfrenta, liuliu durante tempu udan, bainhira kondisaun estrada sai aat liután no movimentu transporte enfrenta obstákulu.
“Kuandu ita atraza bebeik, udan mai, obra ne’e sei kleur liután. Kuandu obra ne’e kleur, povu Letefoho, Atsabe no Lourba mak sei terus. Se obra ne’e la’o lalais, vantajen ba komunidade mós sei atraza,” nia subliña.
Iha parte seluk, Prezidente Autoridade Munisipíu (PAM) Ermera, José Martinho dos Santos Soares, konsidera lansamentu fatuk dahuluk ne’e nu’udar pasu importante, maibé subliña katak konfiansa komunidade sei sai metin liután bainhira projetu avansa tuir planeamentu no remata ho kualidade di’ak.
“Fatuk dahuluk ne’ebé ohin Primeiru-Ministru Xanana lansa tenke hetan kontinuidade. Konfiansa povu sei metin liután bainhira obra avansa tuir planeamentu, remata tuir obrigasaun kontratual no serve komunidade ba tempu naruk,” dehan José Martinho.
Nia husu ba Governu, liuhosi Primeiru-Ministru, Ministru Obras Públikas no entidade relevante sira, atu asegura akompanhamentu no fiskalizasaun rigorozu durante prosesu implementasaun.
Nia mós destaka importánsia sistema drenajen, kualidade materiál konstrusaun no seguransa utilizadór estrada sira, nu’udar fatór determinante ba durabilidade infraestrutura ne’e.
“Ho respeitu, ami hato’o pedidu ba Governu atu fó akompañamentu ba obra, hametin fiskalizasaun no garante informasaun klaru ba komunidade. Atensaun ba drenajen, kualidade materiál no seguransa utilizadór sira sei determina durabilidade estrada ne’e,” nia afirma.
Entretantu, PAM Bobonaro, Paulo Moniz Maia, destaca katak investimentu iha infraestrutura rodoviária importante atu apoia movimentu ema no sasan, promove atividade ekonomia no fasilita asesu ba turista sira ne’ebé hakarak vizita no deskobre potensiál naturál no kulturál Timor-Leste.
Nia refere katak dezenvolvimentu ekonomia iha tinan ikus sira hatudu tendénsia pozitivu, ho kresimentu husi 2,4% ba 4%, no tuir projesaun sei kontinua aumenta iha 2026, apoiadu husi despeza públika ne’ebé Governu hala’o.
“Atu asegura kondisaun di’ak hodi dudu atividade ekonomia no fasilita movimentu ema ho sasan, Governu Konstitusionál IX kontinua investe iha melloramentu kondisaun estrada sira, tantu estrada nasionál, urbana no rurál, inklui trosu ne’ebé ita ohin lansa,” dehan Paulo Moniz Maia.
Nia informa katak Autoridade Munisipál Bobonaro identifika ona infraestrutura rodoviária ne’ebé presiza reabilitasaun durante tinan lima oin mai, no inklui prioridade sira ne’e iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Munisipál Bobonaro 2026–2030.
Tuir dadus ne’ebé nia aprezenta, Bobonaro iha estrada nasionál ho distánsia totál kilómetru 171, estrada munisipál kilómetru 48, no estrada rurál kilómetru 444 ne’ebé presiza melloramentu.
Nia esplika katak Governu kontinua implementa projetu infraestrutura oioin, inklui trosu Batugade–Balibo ho kilómetru 12,98, Maliana–Cailaco no Géléo–Lolotoe ho kilómetru 8,9, hodi hamenus númeru estrada ne’ebé presiza reabilitasaun iha munisípiu ne’e.
Aleinde ne’e, Bobonaro mós rejista projetu estrada rurál hamutuk 39 ne’ebé dadaun iha faze implementasaun, hamutuk ho projetu foun balun ne’ebé lansa durante tinan 2026 ho finansiamentu husi Orsamentu Jerál Estadu.
Paulo Moniz Maia mós husu ba empreza implementadora atu respeita kalendáriu kontratual no asegura medidas seguransa adekuadas, liuliu tanba Timor-Leste besik tama ba tempu udan.
Nia afirma katak sei orienta Servisu Munisipál Obras Públika atu halo monitorizasaun regulár ba implementasaun projetu, identifika problema sira ne’ebé bele mosu durante konstrusaun no komunika lalais ba autoridade nasionál relevante sira.
Jornalista : Cidalia Fátima
Editora : Armandina Moniz

