Top

Timor-Leste seidauk iha SOP ba merkadu livre

Diretór-Jerál Komérsiu husi MKI, Elias de Jesus Fátima. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 30 Outubru 2026 (TATOLI) – Timor-Leste seidauk iha Standard Operating Procedur (SOP) ba merkadu livre, maibé país ne’e iha instrumentu legál ne’ebé bele la’o tuir.

Instrumentu legál importante sira ne’e mak Lei Númeru 8/2016 kona-ba Protesaun Konsumidór, ne’ebé regula direitu konsumidór no responsabilidade operadór ekonómiku, Lei Númeru. 1/2026 kona-ba Kompetisaun, ne’ebé publika iha Jornál Repúblika, iha 25 Marsu 2026. Lei ida-ne’e importante atu prevene prátika antikompetitiva no promove kompetisaun justu no seluk mak kuadru legál kona-ba Lisensiamentu no Inspesaun Atividade Komersiál.

Diretór-Jerál Komérsiu, Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI), Elias de Jesus, hatete SOP hanesan dokumentu operasionál ne’ebé determina atu autoridade halo inspesaun, simu keixa, investiga violasaun no aplika medida tuir lei.

“Tanba ne’e, ita labele afirma katak iha ona SOP nasionál ida ba aspetu hotu merkadu livre sein verifika dokumentu administrativu ne’ebé aprova”, Elias de Jesus, hatete ba Tatoli, ohin

Nia mós esplika kona-ba diferensa entre merkadu livre, regulamentasaun komersiál no SOP. Tuir nia, Merkadu livre la signifika Governu laiha responsabilidade atu regula merkadu. Iha ekonomia merkadu, Governu iha responsabilidade atu asegura katak atividade komersiál hala’o ho transparénsia, kompetisaun justu no protesaun ba konsumidór.

Husi MKI, mekanizmu operasionál ne’ebé importante atu hametin mak identifika prátika komersiál ne’ebé viola lei. Simu no rejista keixa husi konsumidór no emprezáriu. Halo verifikasaun no inspesaun tuir kompeténsia legál. Koordena ho autoridade kompetitora no autoridade relevante seluk no asegura prosesu investigasaun no medida korretiva tuir lei.

Nia fó ezemplu katak bainhira iha distribuidór boot tolu ne’ebé konkorda entre sira atu hasa’e presu foos iha merkadu, situasaun ne’e bele levanta suspeita prátika antikompetitiva. Maibé, se distribuidór tolu aumenta presu tanba kustu importasaun aumenta, ne’e la signifika katak sira viola lei.

Tanba ne’e, autoridade presiza investiga faktu no evidénsia. Objetivu mak atu proteje kompetisaun justu, la’ós atu penaliza emprezáriu tanba presu sa’e de’it.

MKI mós garante katak merkadu livre la signifika ema riku ida domina folin, tanba merkadu livre presiza iha regra ne’ebé asegura oportunidade justu ba operadór ekonómiku sira. “Ita labele husik situasaun ne’ebé empreza ida ka grupu empreza balun uza podér merkadu atu prejudika konsumidór no elimina kompetisaun. Maibé, ita mós presiza komprende katak se empreza boot ida, nia la viola lei tanba nia boot ka iha parte merkadu ne’ebé aas. Violasaun depende ba nia hahalok no dispozisaun legál ne’ebé aplika”, nia hatete.

Timor-Leste iha Lei Númeru 4/2011 kona-ba krime asambarkamentu no espekulasaun sai instrumentu relevante ba prátika akumulasaun sasán ho objetivu ilegál no manipulasaun merkadu. Ezemplu konkreta, hatene importadór ida iha armazein ho foos tonelada barak. Importadór ne’e iha stock boot la signifika automatikamente katak nia komete krime. Stock bele sai parte normál husi atividade negósiu.

Maibé, se iha evidénsia katak nia intensionalmente retén sasán atu kria eskasez artifisiál (penimbunan) hodi manipula presu, autoridade kompetente presiza investiga tuir lei.

“Husi perspetiva MKI, ita presiza sistema ne’ebé bele kompara disponibilidade sasán, presu importasaun, presu grosista no presu retalista. Purezemplu, se presu foos aumenta de repente iha merkadu Dili, maibé importasaun kontinua normál no disponibilidade stock sufisiente, ne’e bele sai sinál atu halo verifikasaun”, nia dehan.

Governu nia responsabilidade mak asegura kompetisaun justu, prevene prátika ilegál no proteje konsumidór, ho respeitu ba direitu emprezáriu sira.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!