FRETILIN defende alokasaun OJE 2027 tenke prioriza kombate pobreza rurál no dezigualdade

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI)-Deputada husi bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN), Cristina Yuri Ribeiro Costa, defende katak alokasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho montante billaun $2,6 tenke fó prioridade ba kombate pobreza rurál no dezigualdade.
Nia hatete osan públiku ne’ebé atu aprova iha Parlamentu sei lori mudansa ba família timoroan sira-nia moris loroloron, tanba ne’e debate orsamentál tenke hahú husi realidade povu nian, la’ós husi númeru finanseiru de’it.
Tuir nia, OJE mak instrumentu polítika públika ne’ebé tenke hatudu saida mak Estadu hakarak atinje.
Tuie relatóriu Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024, ne’ebé INETL publika iha Outubru 2026, hatudu taxa pobreza nasional 37%, ho ema na’in 522.927 hela iha liña pobreza nasionál nia okos, ho rendimentu $2,31 ba ema ida kada loron.
“Taxa pobreza komparavel tun husi 48,4% iha 2014 ba 37% iha 2024. Ida-ne’e hatudu progresu, maibé la signifika katak, problema rezolve ona. Ema na’in-522.927 kontinua enfrenta difikuldade atu asesu ba nesesidade bázika”, nia hato’o iha debade proposta OJE 2027 faze jeneralidade ba loron dahuluk, iha Parlamentu Nasionál, ohin.
Dadus hirak-ne’e hatudu katak polítika nasionál tenke iha objetivu komún, maibé implementasaun tenke responde ba realidade munisípiu no komunidade idaidak.
“Tanba ne’e, ha’u husu ba Governu, oinsá dadus Timor Leste Survey of Living Standards 2024 sei influensia desizaun alokasaun OJE 2027? Iha meta anuál hira atu hamenus pobreza rurál no dezigualdade? Oinsá Governu sei garante katak programa sosiál, saúde, bee-moos, edukasaun no infraestrutura to’o ba munisípiu sira ne’ebé iha taxa pobreza aas liu?”, nia kestiona.
Tuir análize ne’ebé La’o Hamutuk aprezenta ba Parlamentu Nasionál, agrikultura, edukasaun, saúde no bee-moos hamutuk simu de’it 18% husi despeza Estadu.
“Dadus ne’e husik ita ho pergunta importante prioridade orsamentál reflete duni nesesidade bázika povu nian ka la’e? Se diversifikasaun ekonomia mak objetivu nasionál, entaun agrikultura, peska, edukasaun, saúde no bee-moos tenke iha papél klaru iha estratéjia”, nia realsa.
Tuir deputada, investimentu iha setór produtivu no kapitál umanu la’ós alternativa ba projetu boot, sira mak kondisaun atu povu bele partisipa no hetan benefísiu husi kreximentu.
Diversifikasaun ekonómika tenke sai mudansa ne’ebé bele sukat no sai prioridade estratéjika iha alokasaun aproximadamente millaun $157,8 (7,2%). “Maibé, agrikultura simu de’it 2,1% husi proposta OJE 2027. Bainhira halo komparasaun proposta no orsamentu ba setór agrikultura kada tinan, sempre iha mudansa, maibé dezde tinan lima ikus husi planu orsamentu tinan 2022 to’o 2026 no proposta 2027 alokasaun ba setór agrikultura nafatin la to’o 3%”, nia preokupa.
Iha 2025, Timor-Leste importa besik millaun $984,9 no esporta de’it millaun $99,5 husi esportasaun la’ós petróleu, kafé reprezenta besik 81,7%.
“Númeru hirak-ne’e hatudu katak baze produtiva no esportasaun ita-nian seidauk diversifikadu. Diversifikasaun tenke signifika katak agrikultór prodús no fa’an liu, peskadór aumenta rendimentu, produtór pekuária hetan merkadu, empreza lokál aumenta produsaun, juventude hetan serbisu, no produtu timoroan substitui parte husi importasaun”, nia afirma.
Tanba, tuir nia, alokasaun osan mesak la prova katak, diversifikasaun akontese ona presiza iha rezultadu, indikadór no prazu ne’ebé klaru.

Aleinde ne’e, deputada FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri, defende atu alokasaun orsamentál tau importánsia iha área saúde hodi lori duni benefísiu ba povu.
“Ohin, Governu mai husu ba Parlamentu atu aprova orsamentu 2027 ho billaun $2,57. Ohin mós Primeiru-Ministru hatete katak, orsamentu ida-ne’e ba reziliénsia, katak reziliénsia mak serbisu ho kualidade ba povu no la gasta ho forma irresponsavel”, nia hatete.
Tanba ne’e, nia husu Governu atu aloka millaun $182 ba setór saúde iha tinan oin. Maski montante ne’e aumenta kompara ho orsamentu tinan fiskál atuál, nia alokasaun kontinua menus husi 10% husi Orsamentu Jerál Estadu.
“Kada tinan orsamentu iha hela de’it ba saúde, falla iha ne’ebé mak halo agora labele rezolve, problema hanesan”, nia kestiona.
Nia mós defende dezenvolvimentu tenke hahú ho ema, no ema bele dezenvolve-an hodi tulun dezenvolve nasaun bainhira nia saudavel. “Tanba ne’e, setór saúde tenke sai sentru ba ajenda dezenvolvimentu ita-nia rain. Liuhusi hasa’e kualidade servisu saúde, reforsa kapasidade profisionál saude sira-nian, aumenta fasilidade no medikamentu sira, hasa’e servisu prevensaun no saúde primaria”, nia sujere.
Ho nune’e, la’os de’it hadi’a ema nia bem-estar no saúde, maibé hahú daudaun hari baze ba futuru ida ho ekonomia forte, nakonu ho esperansa no oportunidade, seguru ba jeransaun sira tuirmai no futuru ida reziliente no sustentavel.
Notísia relevante: Komisaun C kontinua alerta risku levantamentu Fundu Petrolíferu ultrapasa RSE
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

