Top

Komisaun C kontinua alerta risku levantamentu Fundu Petrolíferu ultrapasa RSE

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, Partisipa iha diskusaun iha espesialidade OJE 2027, iha sala Plenária Parlamentu Nasionál, Segunda (09/11/2026). Imajen TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI) – Komisaun C Parlamentu Nasionál alerta Governu atu atu fó atensaun ba levantamentu Fundu Petrolíferu ne’ebé ultrapasa Rendimentu Sustentavel Estimadu (RSE), tuir proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027. Bazeia estimativa, Fundu bele hotu iha 2039 se kontinua ho polítika despeza atuál.

Iha debate faze jeneralidade OJE 2027, deputada relatora, Maria Angelina Sarmento Lopes, lee relatóriu no pareser Komisaun C, ne’ebé destaka dependénsia ba Fundu Petrolíferu no risku ba sustentabilidade finanseira Estadu.

Relatóriu ne’e hatudu katak défise orsamentál ba tinan oin hamutuk millaun $ 1.666,6, ne’ebé reprezenta 61,2% husi Produtu Internu Brutu (PIB) la’ós petrolíferu. Husi montante ne’e, 81% sei finansia liuhusi levantamentu osan husi Fundu Petrolíferu ne’ebé ultrapasa RSE.

Proposta OJE 2027 autoriza transferénsia husi Fundu Petrolíferu to’o millaun $ 1.890,9, ne’ebé ekivalente ho dala 3,5 RSE no reprezenta besik 10,5% husi rikeza petrolífera. Persentajen ne’e aas liu nivel sustentavel, ne’ebé mak 3%. Husi transferénsia tomak millaun $1.350,4 mak levantamentu ne’ebé ultrapasa RSE ka reprezenta 71,4% husi totál.

Komisaun mós observa katak défise orsamentál sei kontinua iha nivel besik 52% husi PIB la’ós petrolíferu to’o 2031. Iha períodu ne’e, saldu Fundu Petrolíferu sei tun husi millaun $18.002,4 iha tinan 2026 ba millaun $ 13.415,2 iha tinan 2031.

“Ho baze ba presupostu no kondisaun ne’ebé iha agora, Fundu Petrolíferu bele hotu iha tinan 2039. Maibé, se akontese krize ka situasaun inesperada ne’ebé presiza finansiamentu husi Fundu, nia saldo bele hotu sedu liu data ne’ebé estima”, relatoriu ne’e afirma.

Komisaun hatete katak reseita ne’ebé sei mai husi Projetu Kuda Tasi no Jahal (KTJ) no Greater Sunrise seidauk inklui iha kalkulasaun RSE ba tinan 2027, tanba seidauk iha desizaun ofisiál no formál kona-ba dezenvolvimentu projetu hirak-ne’e.

Défise orsamentál ba 2027 aumenta millaun $135,6 kompara ho Orsamentu Retifikativu (OR) 2026. Enkuantu levantamentu osan ne’ebé ultrapasa RSE aumenta husi millaun $ 1.175,9 iha 2026 ba millaun $1.350,4 iha 2027.

To’o 31 Agostu 2026, Fundu Pertolíferu iha ativu líkidu hamutuk millaun $18.293,3. Dezde kriasaun, Fundu simu ona simu ona $25.299,3 husi reseita petrolífera no millaun $12.754,0 husi rendimentu investimentu. Iha períodu hanesan, Fundu transfere ona $millaun 19.964,7 ba Orsamentu Estadu, ho taxa rendimentu investiment anualizadu hamutuk 4,73%.

RSE ba 2027 hamutuk millaun $540,5, ne’ebé kalkula bazeia ba rikeza petrolífera ho valór millaun $18.016,9 iha 01 Janeiru 2027. Valór ida-ne’e ki’ik liu millaun $2,8 kompara ho RSE ba 2026, ne’ebé hamutuk millaun $543,3. Maibé, nia aas liu millaun $26,1 kompara ho estimativa millaun $514,4 ne’ebé aprezenta iha OJE tinan ne’e.

Komisaun subliña katak, maski RSE ba 2027 hamutuk de’it millaun $540,5, proposta orsamentu prevee transferénsia husi Fundu to’o millaun $1.890,9, ne’ebé dala 3,5 liu RSE.

Levantamentu osan husi Fundu Petrolíferu ne’e ultrapasa RSE hahú ona iha 2009. Entre tinan 2021 no 2025, levantamentu ne’e reprezenta, iha média, 7,2% husi rikeza petrolífera kada tinan. Enkuantu limite levantamentu ne’ebé aprova ba tinan 2026 reprezenta 9,5%.

Entre tinan 2013 no 2026, Fundu Petrolíferu sai fonte finansiamentu ba besik 80% husi gastu públiku, iha média. Governu justifika levantamentu ne’ebé liu RSE ho polítika atu halo despeza sedu, ho objetivu atu estimula kreximentu ekonomia la’ós petróleu iha longu prazu.

Tuir projesaun Governu, gastu públiku sei aumenta besik 4% kada tinan depoizde 2031, tuir inflasaun no kreximentu populasaun. Ho taxa retornu investimentu estimada 5,6% ba karteira kreximentu no 3,1% iha karteira likidez, Fundu Petrolíferu bele hotu to’o 2039.

Estimativa ne’e hatudu katak Fundu sei tahan tinan ida tan kompara ho projesaun anteriór. Maski nune’e, entre 2026 no 2031, nia saldo sei tun hamutuk millaun $4.587,2 ka 25,5%.

“Komisaun observa katak data ne’ebé Fundu bele hotu depende tebes ba retornu investimentu, kondisaun merkadu finanseiru no, liuliu, polítika despeza Governu. Se akontese problema ka krize ruma ne’ebé presiza finansiamentu husi Fundu, hanesan situasaun iha tinan 2026, Fundu bele hotu sedu liu estimativa ne’ebé halo ona”, relatóriu ne’e dehan.

Perspetiva Fundu Petrolíferu sai limitadu tanba laiha reseita petrolífera foun ne’ebé tama ba Fundu. Kampu petróleu Bayu-Undan para ona produsaun iha Juñu tinan 2025. Nune’e, reseita petrolífera iha 2026 hamutuk millaun $23,4 de’it, ne’ebé mai husi taxa no impostu ne’ebé la relasiona ho produsaun petróleu.

Iha parte seluk, Planu Dezenvolvimentu foun ba kampu petróleu Kuda Tasi no Jahal (KTJ) hetan aprovasaun ona iha Jullu 2026. Produsaun dahuluk prevee atu hahú iha inísiu 2028, ho royalty no impostu antes dedusaun ne’ebé estima besik millaun $198.

OJE 2027 aloka millaun $190 ba partisipasaun Timor GAP ho porsentu 34% iha projetu KTJ. Maski nune’e, investimentu ne’e sei depende ba desizaun finál kona-ba Final Investment Decision.

Aleinde Projetu KTJ, Fundu Petrolíferu mós enfrenta risku relasiona ho empréstimu millaun $650 ne’ebé Governu fó ba Timor GAP iha 2019, atu apoia dezenvolvimentu Greater Sunrise.

To’o loron 31 Agostu 2026, valor justu empréstimu ne’e hamutuk millaun $561,4. Pagamentu filafali empréstimu ne’e depende ba reseita ne’ebé Projetu Greater Sunrise sei hetan iha futuru.

Hodi dependénsia ba risku finanseira no falta sustentabilidade, Komidaun C rekomenda ba Ministériu Finansa atu aprezenta planu ne’ebé hatudu redusaun progresiva ba levantamentu osan husi Fundu Petrolíferu ne’ebé ultrapasa RSE. Planu ne’e tenke inklui meta no kalendáriu klaru atu aprosima levantamentu ba nivel sustentavel, ne’ebé 3% husi rikeza petrolífera, kompara ho 10,5% ne’ebé propoin ba 2027.

Komisaun mós rekomenda atu aprezenta senáriu sira ne’ebé analiza impaktu husi krize no mudansa inesperada iha kondisaun esterna, atu avalia no determina tempu ne’ebé Fundu Petrolíferu sei tahan.

Ba Parlamentu, Komisaun rekomenda atu halo debate ida kona-ba tendénsia levantamentu osan husi Fundu Petrolíferu ne’ebé liu RSE no sustentabilidade Fundu Petrolíferu, ho konsiderasaun ba projetu ekonómiku no finanseiru ne’ebé hatudu katak, tuir presupostu atuál, Fundu bele hotu iha 2039.

Notísia relevante: Deputadu CNRT konsidera OJE 2027 instrumentu importante ba dezenvolvimentu nasionál

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!