UE apoia TradeInvest hodi hametin kapasidade kona-ba lei investimentu internasionál

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI) – Uniaun Europeia (UE), liuhusi International Trade Centre (ITC), kapasita rekursu umanu husi Ajénsia Promosaun Investimentu no Esportasaun Timor-Leste (TradeInvest), liuhusi programa ho tema “Training on the Law and Practice of Investment Treaties for TradeInvest”, ne’ebé hala’o entre loron 09 to’o 11 Novembru 2026, iha Timor Plaza, Dili.
Inisiativa ne’e foka ba hasa’e kompriensaun kona-ba lei no tratadu sira investimentu internasionál nian, ho objetivu atu haburas klima investimentu ida ne’ebé transparente no justu ne’ebé bele atrai investimentu estranjeiru ho kualidade aas hodi dudu transformasaun ekonómika nasionál.
Formasaun ne’e lidera husi Profesór Jansen Calamita, peritu iha direitu investimentu internasionál husi Universidade Nasionál Singapura.
Diretór-Ezekutivu TradeInvest, Duílio Marino Gusmão Araújo da Silva, Uniaun Europeia nia apoiu tékniku ne’ebé fornese liuhusi ITC hakarak hasa’e koñesimentu no abilidade sira ba ofisiál sira TradeInvest nian, espesifikamente kona-ba obrigasaun legál sira tuir tratadu investimentu internasionál sira.
Tuir Duílio, kompriensaun kona-ba lei investimentu internasionál ne’e krusiál ba TradeInvest, haree ba nia mandatu atu promove investimentu no esportasaun, nune’e mós atu fasilita investimentu sira-nia entrada mai Timor-Leste.

Nia esplika katak kualkér akordu investimentu ne’ebé envolve Estadu ho investidór ida tenke konsidera dispozisaun legál oioin no obrigasaun internasionál sira ne’ebé Timor-Leste kompromete ona.
“Formasaun ne’e krusiál ba TradeInvest, tanba ami hanesan ajénsia responsavel ba promosaun investimentu no esportasaun sira, nune’e mós fasilita investimentu sira. Bainhira Estadu tama iha akordu ida ho investidór ida, ita tenke komprende obrigasaun internasional sira”, nia afirma.
Kapasitasaun ida-ne’e la’os destina de’it ba ofisiál TradeInvest nian, maibé envolve mós instituisaun oioin Governu nian ne’ebé relevante iha papél ho jestaun no implementasaun polítika investimentu nian.
Etapa ida-ne’e konsidera relevante ba beibeik, tanba Timor-Leste nia integrasaun iha Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN), ne’ebé implika kompromisu foun kona-ba komérsiu, investimentu, no kooperasaun ekonómika rejionál.
“Formasaun ne’e hakarak hasa’e ita-nia koñesimentu no kapasidade. Aleinde ne’e, ita sei envolve instituisaun relevante sira seluk, bainhira Timor-Leste kontinua nia prosesu integrasaun iha ASEAN no tenke kumpri obrigasaun internasional sira iha liña ho nia kompromisu ekonómiku sira ASEAN nian ba períodu 2026-2030”, nia hatete.
Jestór Programa ba Delegasaun Uniaun Europeia iha Timor-Leste, Seth Van Doorn, subliña katak investimentu estranjeiru diretu (FDI) iha papél krusiál hodi apoia futuru dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian.
Tuir nia, esforsu atu atrai investimentu estranjeiru labele limita de’it ba dezenvolvimentu rekursu mina no gás, maibé tenke habelar hodi inklui setór produtivu oioin seluk.
“Atrai investimentu estranjeiru, liuliu investimentu ho kualidade aas, importante tebes ba futuru Timor-Leste nian. Enkuantu ami rekoñese nesesidade investimentu nian hodi dezenvolve rekursu petróleu no gás nian iha parte súl nasaun nian, hanesan importante atu atrai investimentu diretu ba setór sira seluk, hanesan prosesamentu, manufatura, agrikultura, no servisu sira”, Seth hatete.
Nia nota katak Timor-Leste iha nafatin oportunidade investimentu lubuk ida ne’ebé bele aproveita hodi hametin ninia estrutura ekonómika no hamosu fonte foun ba kreximentu aleinde setór petróleu no gás.
Maibé, atu atrai investimentu hanesan ne’e, Timor-Leste tenke estabelese sistema investimentu no enkuadramentu legál ida ne’ebé fó serteza ba investidór sira enkuantu asegura simultaneamente benefísiu ba nasaun.
“Esensiál atu fornese sistema investimentu ida ne’ebé justu, transparente no previzivel ba investidór estranjeiru sira. Iha tempu hanesan, ita tenke atrai investidór sira ne’ebé kontribui loloos ba dezenvolvimentu estruturál ekonomia Timor-Leste nian, tanba ne’e maka presiza duni”, nia afirma.
Seth mós enkoraja partisipante hothotu atu envolve ativamente, hanoin ho krítiku, no aproveita oportunidade atu aprofunda sira-nia kompriensaun kona-ba jestaun investimentu internasionál.
Iha entrevista ho TATOLI, Seth esplika katak Uniaun Europeia fó ona apoia ba Timor-Leste nia integrasaun iha ekonomia mundiál durante tinan balun, inklui liuhusi prosesu adezaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK) no ASEAN.
Tuir nia, integrasaun ekonómika ne’ebé susesu presiza liu duké hetan de’it adezaun iha organizasaun internasionál sira, ida-ne’e tenke akompaña ho implementasaun reforma ekonómika sira ne’ebé tanjivel no sustentavel.
“Uniaun Europeia apoia ona Timor-Leste nia integrasaun ekonómika iha ekonomia mundiál iha tinan balun nia laran, uluk liuhusi nia adezaun ba OMK, no foin lalais ne’e adezaun ba ASEAN”, nia esplika.
Nia subliña katak prosesu ne’e tenke sai hanesan momentu ida ba Timor-Leste hodi hasa’e komérsiu, hametin investimentu, no transforma ninia estrutura ekonómika ba dezenvolvimentu ne’ebé diversifikadu no sustentavel liután.
“La’ós de’it kestaun ida atu sai membru, maibé liuliu kona-ba implementasaun programa ambisiozu ida reforma ekonómika nian, ho objetivu finál maka dezenvolve Timor-Leste no forma fali nia estrutura ekonómiku no futuru liuhusi aumentu komérsiu no investimentu nian”, nia afirma.
Seth hatutan katak reforma sira-ne’e abranje espansaun esportasaun sira-nian, regulamentu ba entrada sasán no servisu sira-nian, no dezenvolvimentu kuadru investimentu ida ne’ebé bele atrai investidór estranjeiru sira enkuantu salvaguarda interese nasionál sira.
“Ida-ne’e inklui esportasaun sira, regulamentu hosi sasán sira no serbisu sira ne’ebé tama, no dezenvolvimentu husi sistema investimentu ida ne’ebé atrativu ba investidór estranjeiru sira, maibé mós justu no benefisiál ba Timor-Leste”, nia hatete.
Tuir dokumentu konseitu no ajenda formasaun sira, molok tama ASEAN, Timor-Leste hala’o de’it tratadu investimentu bilaterál ida ho Portugál ne’ebé asina iha tinan 2002.
Hafoin Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN, ámbitu kompromisu investimentu internasionál Timor-Leste nian hahú habelar, notavelmente liuhusi Akordu Investimentu Kompriensivu ASEAN nian (ACIA), ne’ebé estabelese iha tinan 2009.
Timor-Leste hein katak sei sai parte ba akordu investimentu adisionál hitu ne’ebé liga ba kooperasaun ekonómika ASEAN no parseiru internasionál oioin. Nasaun ne’e mós negosia daudaun tratadu investimentu bilaterál ida ho Indonézia, ne’ebé tuir dokumentu formasaun nian, to’o ona iha faze finál.
Dezenvolvimentu sira-ne’e nesesita katak Governu tenke preparadu ho di’ak atu navega provizaun legál internasionál oioin, hahú husi protesaun ba investidór estranjeiru sira no garantia tratamentu justu no ekuitativu ba mekanizmu sira atu rezolve disputa entre investidór-Estadu.
Akordu investimentu internasionál sira jeralmente fó protesaun hasoru diskriminasaun no espropriasaun ba rikusoin sira lahó kompensasaun, sira mós bele fó direitu ba investidór estranjeiru sira atu rezolve disputa sira liuhusi arbitrajen internasionál.
Tuir loloos, formasaun ida-ne’e dezeña atu hasa’e partisipante sira-nia kompriensaun kona-ba relasaun entre investimentu estranjeiru no dezenvolvimentu sustentavel, obrigasaun sira husi Estadu sira tuir akordu investimentu nian, no estratéjia sira ba prevensaun no rezolusaun disputa sira.
Iha loron dahuluk, 09 Novembru, formasaun ne’e sei foka ba investimentu estranjeiru no kompromisu sira ne’ebé kontein iha ámbitu akordu investimentu internasionál sira.
Sesaun sira iha loron 10 Novembru marka ona atu kobre konteúdu akordu investimentu nian, ninia implikasaun sira ba foti desizaun Governu nian, no prinsípiu sira responsabilidade Estadu nian tuir lei internasionál.
Iha loron 11, programa sei habelar hodi inklui sesaun konjunta ida ho instituisaun Governu oioin hodi diskute dezafiu sira ne’ebé hale’u investimentu estranjeiru, arbitrajen internasionál, no jestaun obrigasaun sira Estadu nian. Iha ajenda ne’e mós hatudu sesaun dedikadu ida ba juis no prokuradór sira kona-ba implementasaun akordu investimentu nian iha ámbitu sistema legál Timor-Leste nian.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

