ANM hametin kooperasaun internasionál hodi hasa’e kapasidade iha setór mineiru

DILI, 10 Novembru 2026 (TATOLI) – Autoridade Nasionál Minarál (ANM) kontinua hametin kooperasaun ho organizasaun internasionál no nasaun sira ne’ebé iha esperiénsia iha indústria mineiru ho objetivu atu hasa’e kapasidade rekursu umanu no reforsa sistema fiskalizasaun ba setór minerál iha Timor-Leste.
Prezidente Konsellu Administrasaun ANM, Rafael Danilson Magno de Araújo, afirma katak kooperasaun internasionál nu’udar pasu krusiál ida atu rezolve dezafiu oioin ne’ebé envolve iha dezenvolvimentu setór mineiru kampu ida ne’ebé relativamente foun iha Timor-Leste.
Tuir nia, dezenvolvimentu setór minerál presiza profisionál sira ne’ebé ekipadu ho koñesimentu no abilidade téknika ne’ebé nesesáriu, partikularmente iha área sira hanesan esplorasaun, fiskalizasaun, no jestaun responsavel ba rekursu minerál sira.
“Setór minerál sei iha infánsia iha Timor-Leste. Tanba ne’e, ami kontinua aprende no harii parseria ho organizasaun internasionál sira no nasaun sira ne’ebé avansadu iha área minerasaun nian hodi hasa’e kapasidade husi ita-nia rekursu umanu sira”, Rafael hatete ba jornalista sira.
Parseiru internasionál ne’ebé ANM halo mak hanesan The Energy Circle no IN-VR, no seluk tan.
Nia esplika katak ANM ne’ebé oin funsiona de’it tinan tolu-resin, daudaun hasoru aumentu ida iha atividade esplorasaun minerál sira iha munisípiu oioin iha país ne’e.
ANM jere no superviziona operasaun minerál liu 100, ne’ebé hetan apoiu husi funsionáriu na’in-77.
Rafael rekoñese katak falta pesoál profisionál no perísia téknika hamosu dezafiu signifikativu, liuliu tanba atividade esplorasaun kontinua habelar no envolve empreza nasionál no internasionál sira.
“Ami agora superviziona operasaun sira relasionadu ho minerál hamutuk 100-resin ne’ebé namkari iha munisípiu sira. Maibé, hanesan setór ida ne’ebé foin moris, ami hasoru nafatin limitasaun sira iha termu rekursu umanu nian no koñesimentu tékniku nian”, nia esplika.
Konsekuentemente, ANM serbisu hela atu hasa’e kapasidade sira husi nia funsionáriu sira liuhusi aprendizajen kontínuu no liuhusi dezenvolve parseria sira ho organizasaun sira no nasaun sira ne’ebé iha esperiénsia kle’an iha indústria mineira.
Tuir Rafael, kapasitasaun ida-ne’e nesesáriu atu permite ANM atu kumpre ninia responsabilidade sira nu’udar órgaun reguladór espesifikamente, asegura katak atividade korporativa sira aliña ho ezijénsia legál sira no padraun jestaun minerál sira.
Nia subliña, operasaun mineiru hothotu iha Timor-Leste tenke adere ba Kódigu Mineiru, nomós dokumentu tékniku no programa serbisu ne’ebé Governu aprova ona.
“Hanesan autoridade reguladora, ANM nia papél maka atu tau matan no jere atividade hothotu ne’ebé relasiona ho setór minerál. Ami uza Kódigu Mineiru no dokumentasaun aprovadu hothotu hanesan baze ba ami-nia fiskalizasaun”, nia afirma.
Hametin kapasidade ida-ne’e sai importante liután tanba empreza internasionál barak liután hatudu interese atu investe iha dezenvolvimentu rekursu minerál Timor-Leste nian.
Liuhusi segunda ronda konkursu ba minerál metáliku no naun-metáliku, ne’ebé lansa iha fulan-Novembru 2025, Governu konsege atrai partisipasaun hosi empreza sira ne’ebé bazeia iha nasaun oioin inklui Austrália, Xina, Malázia, no Singapura nomós husi empreza doméstika sira iha Timor-Leste.
Prosesu konkursu ne’e rezulta iha selesaun ba kompañia 19, ne’ebé hetan lisensa ba tinan haat ba prospesaun no peskiza minerál.
Prezensa husi empreza internasionál hirak ne’e hein katak sei fó apoiu ba dezenvolvimentu indústria minerál, enkuantu simultaneamente fó oportunidade ba forsa traballu Timor-Leste atu hetan esperiénsia no koñesimentu tékniku iha atividade esplorasaun.
Rafael hatutan katak aleinde hasa’e kapasidade pesoál, ANM kontinua hametin nia fasilidade téknika no ekipamentu hodi apoia atividade fiskalizasaun iha terrenu.
Nia nota katak enkuantu ekipamentu atuál sufisiente nafatin ba tarefa operasionál sira, presiza nafatin apoiu adisionál atu asegura ajénsia bele la’o hamutuk ho atividade mineira sira ne’ebé evolui.
ANM mós kontinua buka apoiu husi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál sira hodi hametin nia instalasaun operasionál sira no aumenta nia forsa traballu profisionál.
Kona-ba finansiamentu, Rafael revela katak ANM hetan alokasaun orsamentu hamutuk millaun $4,9 ba tinan 2026, ho taxa ezekusaun ne’ebé ultrapasa ona pursentu 80.
Nia antesipa katak taxa ezekusaun orsamentál bele atinje maizumenus pursentu 92 to’o 95 bainhira kompromisu pagamentu oioin relasiona ho programa sira rezolve ona iha tinan ne’e nia rohan.
Ba tinan 2027, ANM husu ona orsamentu maizumenus millaun $4.9, maibé rezultadu sei foti liuhusi diskusaun ba Orsamentu Jerál Estadu iha Parlamentu Nasionál.
Rafael subliña katak ANM sei kontinua implementa programa Governu nian ho objetivu atu dezenvolve setór minerál, hasa’e kapasidade institusionál, no promove oportunidade investimentu ne’ebé bele kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku nasionál.
Liuhusi kapasitasaun no kooperasaun internasionál, ANM iha esperansa atu hasa’e efikásia husi ninia fiskalizasaun no apoia dezenvolvimentu setór mineiru ne’ebé responsavel no sustentavel iha Timor-Leste.
Notísia relevante: Timor-Leste fó lisensa esplorasaun minerál ba empreza 19 iha área konsesaun 33
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

