KHUNTO sujere Eleisaun Podér Lokál hahú husi munisípiu sira ne’ebé preparadu

DILI, 10 Novembru 2026 (TATOLI) – Deputadu husi bankada Kmanek Haburas Unidade Nasionál Timoroan (KHUNTO), Antonio Verdiál de Sousa, sujere ba Governu atu realiza eleisaun podér lokál ho fazeadamnte, hahú husi munisípiu sira ne’ebé iha ona preparasaun atu implementa sistema governasaun lokál.
Nia hato’o sujestaun ne’e durante debate ba proposta Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2027 iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál.
Governu iha proposta tinan oin prevee orsamentu konsolidadu hamutkm billaun billaun $2,6, no politika desentralizasaun no instalasaun podér lokál sai prioridade ida ba tinan oin.
António Verdial, nu’udar reprezentante opozisaun, hato’o hanoin konstrutivu ba Governu atu garante katak prosesu eleisaun podér lokál ne’ebé sei hala’o iha tinan oin bele lao ho ordenadu, seguru no sustentavel, atu evita risku instabilidade foun.
“Husu implementasaun graduál bazeia ba kondisaun nínima. Fó hanoin ba Governu atu labele obriga munisípiu hotu tenke hala’o eleisaun dala ida de’it iha 2027. Tenke hahú uluk husi munisípiu sira ne’ebé hatudu ona prontidaun aas iha área kapasitasaun finanseira, administrasaun no infraestrutura bázika, ezemplu hanesan Bobonaru, Baukau, Ermera no Dili”, nia hatete.
Nia konsidera katak implementasaun iha munisípiu rua ka tolu dahuluk bele sai hanesan projetu-pilotu, atu permite Governu avalia no aprende husi esperiénsia antes estende ba munisípiu sira seluk.
Aleinde ne’e, sujere ba Ministériu Administratasaun Estatál (MAE) kontinua hametin kapasitasaun rekursu umanu antes eleisaun, liuliu formasaun téknika ba funsionáriu lokál sira kona-ba jestaun finanseira públika, atu sira bele jere orsamentu munisípiu rasik.
Nia mós husu ba Governu atu halo reforma legál hodi evita konflitu kompeténsia, duplikasaun serbisu no falta klaridade kona-ba knaar instituisaun idaidak.
“Instrumentu polítiku hotu-hotu iha uma demokrasia bele insiste ba Governu hodi revee didi’ak Lei Podér Lokál nian. Tenke klaru saida maka knaar Kámara Munisipál foun no Governu sentral nian, [hodi labele] hamosu disputa podér ho delegadu Governu sentral iha munisípiu sira”, nia dehan.
Deputadu ne’e sujere atu estabelese kalendáriu eleisaun separadu, konsidera katak tinan oin sei iha mós Eleisaun Prezidensiál. Nia preokua katak karga finanseira, lojístika, no seguransa sei aumenta, no bele hamosu fali distrasaun polítika ba Estadu.
Maski nune’e, bankada KHUNTO kontinua apoia ajenda desentralizasaun atu la’o ba oin, maibé ho etapa ne’ebé metin, planeadu no la hamosu risku finanseiru ba nasaun.
Iha parte seluk, deputada husi bankada Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT), Aliança da Conceição Araújo, dehan katak iha prosesu desentralizasaun, Governu tenke asegura katak responsabilidade no rekursu orsamentál to’o mós iha nivel suku, tanba autoridade lokál sira mak komprende di’ak liu nesesidade komunidade nian.
Nia defende katak desentralizasaun sei kontribui ba distribuisaun dezenvolvimentu ne’ebé justu no balansu iha nasaun tomak.
Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hatete tinan oin sei realiza eleisaun Governu lokál ba munisípiu ida ka rua ne’ebé preparadu ona iha parte administrasaun, finansa, planeamentu no monitorizasaun.
“No [eleisaun] Asembelia Munisipál, deputadu husi munisípiu bele iha ona tempu, tanba área munisípiu ki’ik sira bele aprova orsamentu munisípiu nian hodi garante Governu lokál besik liu ba povu, responde duni nesesidade, bele kompriende didi’ak prioridade sira”, nia dehan.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2026/10/20/mae-finaliza-avaliasaun-faze-faruak-ba-munisipiu-sira/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

