Entre memória istórika no realidade sosiál ba konsiénsia nasionál iha jerasaun independente

Reflesaun Komemorativa 12 Novembru 1991-2026
Husi : Cristovão PEREIRA (Takamatan)/Maut lian
Hela fatin : Becora, Aidakokos, 10 Novembru 2026
1. Husi Motael ba Santa Cruz: memória istórika ida
Iha kalan 28 Outubru 1991, akontese asaltu ba Igreja Santo António de Motael, iha Dili. Iha períodu ne’ebá, ativista rezisténsia Timoroan na’in 20 resin buka protesaun iha igreja laran, tanba persegisaun no presaun ne’ebé forsa seguransa Indonézia hala’o hasoru movimentu rezisténsia. Tuir dokumentasaun istórika Komisaun Acolhimentu, Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR), asaltu ne’e envolve militár, polísia no membru servisu intelijénsia Indonézia. Iha akontesimentu ne’e, joven ativista rezisténsia Sebastião Gomes Rangel hetan tiru no mate. Afonso Henriques, ne’ebé mós sai vítima iha akontesimentu ne’ebá, mate tanba kanek grave. Nune’e, asaltu Motael rezulta vítima timoroan na’in rua. (Relatoriu Chega).
Iha loron 29 Outubru 1991, hala’o funeral ba Sebastião Gomes Rangel. Durante prosesáun funeral nian, joven sira akompaña nia isin-mate ba Semitériu Santa Cruz. Iha dalan, partisipante balu hatudu bandeira no espanduk pro-independénsia, no hato’o slogan kontra okupasaun Indonézia. Maski iha prezensa forsa seguransa Indonézia iha dalan, prosesáun funeral ne’e la transforma sai konfrontu armadu hanesan akontesimentu 12 Novembru. (U.S. Government Accountability Office).
Iha loron 12 Novembru 1991, hala’o misa no serimónia aifunan, komemorativa ba Sebastião Gomes Rangel iha Igreja Motael, atu hanoin fali nia mate no sakrifísiu. Iha dadeer loron ne’e hafoin misa, partisipante sira halo prosesáun husi Igreja Motael ba Semitériu Santa Cruz, fatin ne’ebé Sebastião Gomes hakoi. Durante prosesáun, manifestante sira hatudu bandeira no espanduk, no hato’o mensajen pro-independénsia. Prosesáun ne’e, ne’ebé hahú nu’udar serimónia komemorativa, transforma sai manifestasaun ba liberdade no autodeterminasaun Timor-Leste. (Relatoriu Chega). Commission of Jurists (ICJ).
Bainhira manifestante sira to’o iha área Semitériu Santa Cruz, forsa seguransa Indonézia loke tiru ba ba demonstrante sira. Asaun ne’e rezulta iha ema sivíl barak mate, kanek no lakon. Masakre Santa Cruz sai momentu ida ne’ebé marka kle’an iha memória istórika Timor-Leste, no mós lori atensaun boot husi komunidade internasionál ba violasaun direitus umanus durante okupasaun Indonézia. Relatóriu Amnesty International no International Commission of Jurists (ICJ)
Husi perspetiva istórika, asaltu Igreja Motael iha 28 Outubru no Masakre Santa Cruz iha 12 Novembru 1991 mak akontesimentu rua ne’ebé akontese iha data diferente, maibé iha ligasaun direta iha kronolojia no kontestu luta rezisténsia Timoroan. Asaltu Motael Sebastião Gomes Rangel nia mate sai parte importante husi kontestu ne’ebé lori símbolu sakrifísiu, korajen no determinasaun povu Timoroan atu hetan liberdade no autodeterminasaun.
2. Komemorasaun, saida mak muda ona?
Tinan-tinan ita komemora matebian sira. Ita tau ai-funan, halo misa, diskursu, desfile no serimónia. Atividade hirak-ne’e iha valor tanba ajuda ita preserva memória istórika no fó omenajen ba sira ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba rai no povu.
Maibé, iha pergunta ida ne’ebé ita tenke halo ba ita-nia an rasik: saida mak muda ona iha moris povu nian, husi tinan ida ba tinan seluk? Komemorasaun labele limita de’it ba serimónia. Nia tenke sai pontu hahú ba kompromisu, avaliasaun no mudansa. 12 Novembru labele sai de’it loron atu hanoin matebian sira. Nia tenke sai loron atu avalia ita-nia responsabilidade ba povu ne’ebé moris hela.
Matebian sira la bele fila mai atu husu rezultadu husi sakrifísiu ne’ebé sira halo. Maibé ita, jerasaun independente, iha obrigasaun istórika no morál atu hatudu katak liberdade ne’ebé sira luta ba produz duni mudansa iha moris povu nian.
3. Husi luta ba independénsia ba responsabilidade jerasaun independente
Husi 1975, povu Timoroan enfrenta okupasaun no violénsia. Povu barak sai ba ai-laran, Falintil kontinua luta iha frente armada, no movimentu rezisténsia dezenvolve mós iha frente klandestina no diplomátika. Luta ne’e kontinua iha tinan sira tuirmai, inklui iha 12 Novembru 1991, bainhira juventude sira la’o ba Santa Cruz ho esperansa katak jerasaun tuirmai bele moris iha nasaun livre.
Ohin, ita iha nasaun independente. Ita iha bandeira, Konstituisaun, Parlamentu, Governu, Prezidente Repúblika, Forsa Defeza, Polísia no relasaun internasionál. Ita iha rekursu finanseiru, rai, tasi, agrikultura, kultura, populasaun no juventude.
Maibé, pergunta ne’ebé presiza ita halo ba ita-nia an rasik mak: independénsia ne’ebé ita hetan ona transforma duni moris povu ki’ik nian ka seidauk?
Se inan ida kontinua susar atu sustenta nia família., Se labarik ida la hetan edukasaun ho kualidade., Se joven ida remata universidade maibé la hetan oportunidade servisu., se agrikultór ida kuda produtu maibé la iha merkadu., no Se sidadaun ida buka justisa maibé la hetan resposta., Entaun ita tenke kontinua buka dalan atu kompleta objetivu libertasaun.
Matebian sira la husu atu ita halo milagre. Sakrifísiu ne’ebé sira halo tenke sai fundamentu ba dame, unidade, justisa, responsabilidade no dezenvolvimentu. Independénsia la bele sai propriedade partidu polítiku ida, família ida, grupu ida ka lider ida. Independénsia mak propriedade povu tomak.
Nasaun ida bele iha lider barak, governu barak no mandatu barak. Maibé, iha kada períodu governasaun, lideransa tenke hatudu kompromisu atu hadi’a moris povu nian. Podér estadu la’ós propriedade pesoál; podér mak responsabilidade públika ne’ebé povu fó ba lideransa atu administra nasaun tuir Konstituisaun no lei.
4. Independénsia polítika no dezafiu
Libertasaun la remata de’it ho ukun-rasik-an no soberania polítika. Nia ezije mós esforsu kontinuu atu kombate pobreza, ignoránsia, korupsaun, injustisa, diskriminasaun, dependénsia ekonómika no abuzu podér.
Husi 2002 to’o ohin, Timor-Leste iha governu no lideransa ne’ebé troka malu tuir prosesu konstitusionál. Iha futuru, governu seluk sei mai tan. Tanba ne’e, ita tenke haree podér hanesan responsabilidade temporária, la’ós propriedade pesoál ka patrimóniu partidu polítiku. Lideransa ida-idak iha obrigasaun atu fó konta ba povu kona-ba rekursu ne’ebé jere, desizaun ne’ebé foti no rezultadu ne’ebé hetan.
Agora, ita iha independénsia, maibé kontinua hasoru dezafiu sira. Pobreza no desigualdade sosial. Dezempregu no falta oportunidade ba juventude. Edukasaun ho kualidade ne’ebé seidauk sufisiente. Dependénsia ba importasaun no rendimentu petróleu. Diferensa dezenvolvimentu entre Dili no munisípiu sira. Korupsaun, konflitu interese no falta transparénsia. Difikuldade ba aimoruk, bee-moos no saneamentu. no juventude ne’ebé sente katak nia futuru namlele iha rai rasik.
Dezafiu hirak-ne’e la signifika katak independénsia la iha valor. Nia hatudu katak independénsia polítika presiza kontinua transforma ba independénsia ekonómika, sosial no umana. Relatóriu ekonomia no pobreza husi Banku Mundial mós hatudu katak Timor-Leste kontinua enfrenta dezafiu kona-ba produtividade, kriasaun empregu, diversifikasaun ekonomia no sustentabilidade fiskál.
Nune’e, ita tenke husu: oinsá mak rekursu nasaun nian bele transforma ba oportunidade ba juventude? Oinsá mak agrikultura bele sai fonte rendimentu ba família sira? Oinsá mak servisu públiku bele to’o ba munisípiu hotu? Oinsá mak instituisaun justisa bele fó resposta ne’ebé justu no independente ba sidadaun hotu? Pergunta hirak-ne’e la’ós akuzasaun ba instituisaun ida ka lider ida. maibé sai parte husi avaliasaun públika no responsabilidade ita hotu nian.
5. Serimónia sira
Saida mak presiza muda? Hau propoin prinsipiu ida: “Husi serimónia ba asaun nasionál.”
12 Novembru tenke sai loron avaliasaun responsabilidade nasionál, la’ós de’it loron komemorasaun. Iha loron ne’e, instituisaun públika hotu tenke reflete no hatudu saida mak sira halo ona, saida mak seidauk realiza no saida mak sira sei halo atu promove objetivu luta ba independénsia.
Parlamentu, Governu, instituisaun justisa, autoridade lokál no instituisaun públika seluk tenke kontinua hala’o sira-nia knaar tuir Konstituisaun no lei. Povu mós iha direitu atu husu informasaun, transparénsia no prestasaun kontas kona-ba jestaun rekursu públiku.
Komemorasaun bele sai oportunidade atu aprezenta rezultadu konkretu kona-ba edukasaun, saúde, agrikultura, empregu, asesu ba bee-moos, justisa no kombate korupsaun. Parte sira ne, tengki fo resposta klaru, prazu no responsabilidade ne’ebé bele verifika.
Hau hakarak hato’o mós mensajen ida husi hau-nia poema ne’ebé hau hakerek iha 21 Novembru 1991, ho títulu “12 Novembru 91 Foin sa’e otas nurak, la hakiduk, la’o hasoru.” Poema ne’e publika fali iha Tatoli iha 9 Novembru 2026, https://tatoli.tl/2026/11/09/foin-sae-otas-nurak-la-hakiduk-lao-hasoru/
Poema ne’e la’ós de’it lembransa kona-ba juventude ne’ebé la’o husi Motael ba Santa Cruz. Nia mós sai símbolu ba coragem, sakrifísiu no esperansa ba nasaun livre. Ohin, depois de tinan 35, hau uza memória poema ne’e atu husu ba jerasaun independente: saida mak ita halo atu transforma esperansa sai realidade ba povu?
6. Responsabilidade
Ba lideransa no instituisaun pública., Labele uza sakrifísiu matebian sira nu’udar fundamentu ba diskursu de’it. Uza sira-nia sakrifísiu nu’udar obrigasaun morál atu servisu ba povu. Podér la’ós propriedade pesoál. Podér mak responsabilidade ne’ebé povu fó temporariamente ba lideransa atu administra nasaun ho justisa, onestidade, transparénsia no prestasaun kontas.
Ba povu no juventude., Aprende, estuda, dezenvolve kapasidade, kria negósiu, partisipa iha sosiedade, defende direitu no rejeita korupsaun. Maibé Estadu mós iha obrigasaun atu kria oportunidade, edukasaun, formasaun no kondisaun ne’ebé permite juventude dezenvolve nia kapasidade no kontribui ba nasaun.
Povu tenke kontinua husu transparénsia, responsabilizasaun, igualdade no rezultadu husi polítika públika. Memória istórika labele sai de’it serimónia tinan-tinan; nia tenke sai edukasaun ba jerasaun foun no motivasaun atu partisipa iha harii nasaun.
7. saida mak ita komemora?
Masakre 12 Novembru 1991
Uluk ita la’o hasoru kilat,
Ohin ita la’o hasoru pobreza.
Uluk ita luta hasoru dominasaun,
Ohin ita luta hasoru injustisa no korupsaun.
Ita mehi atu harii nasaun ida ne’ebé justu,
Maibé ohin, buat balu seidauk justu.
Matebian sira fó sira-nia moris ba liberdade,
Ita tenke fó ita-nia responsabilidade ba mudansa.
Se labarik kontinua hamlaha,
Se joven kontinua buka servisu,
Se agrikultór kontinua la hetan merkadu,
Se justisa seidauk hanesan ba ema hotu,
Se ospitál falta aimoruk no atendimentu,
Entaun, ita tenke husu an: saida mak presiza muda?
Tanba ne’e,
Ita hotu tenke halo MEMÓRIA SAI ASAUN.
INDEPENDÉNSIA TENKE SAI LIBERTASAUN.
Dili, 11/10/2026 (Cristovo Pereira, TM Mautlian)
8. Konkluzaun
Hau-nia pozisaun sentrál ba refleksaun ida-ne’e mak: 12 Novembru labele sai de’it loron atu hanoin matebian sira. Nia tenke sai loron atu avalia ita-nia responsabilidade ba povu ne’ebé moris hela.
Matebian sira la bele fila mai atu husu rezultadu husi sakrifísiu ne’ebé sira halo. Maibé ita, jerasaun independente, iha obrigasaun istórika no morál atu hatudu katak liberdade ne’ebé sira luta ba la lakon nia sentidu.
Komemorasaun tenke sai kompromisu públiku atu kombate pobreza, injustisa, korupsaun no desigualdade; atu haforsa edukasaun, saúde, oportunidade ba juventude no dignidade umana. Ita tenke transforma memória ba asaun, sakrifísiu ba responsabilidade no independénsia ba libertasaun ne’ebé povu bele sente iha sira-nia moris loroloron.
Matebian sira fó sira-nia moris ba nasaun. Jerasaun independente tenke hatudu nia responsabilidade ba povu.
BIBLIOGRAFIA
- Amnesty International. East Timor: The Santa Cruz Massacre. AI Index: ASA 21/023/1991. 14 November 1991. https://www.amnesty.org/en/documents/asa21/023/1991/en/
- Centro Chega!. “Sekuénsia Masakre Santa Cruz 12 Novembru 1991.” 12 Novembru 2021. https://centrochega.gov.tl/sekuensia-masakre-santa-cruz-12-novembru-1991/
- Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação de Timor-Leste (CAVR). Chega! The Final Report of the Commission for Reception, Truth and Reconciliation in Timor-Leste. Volume II, Part 7.2. Dili: CAVR. https://hmcwordpress.humanities.mcmaster.ca/Truthcommissions/wp-content/uploads/2019/01/TimorLeste.CAVR_.Report-FULL.pdf
- International Commission of Jurists (ICJ). Blaming the Victims: The 12 November 1991 Massacre in Dili, East Timor, and the Response of the Indonesian Government. Geneva: ICJ, February 1992. https://www.icj.org/resource/blaming-the-victims-the-12-november-1991-massacre-in-dili-east-timor-and-the-response-of-the-indonesian-government/
- PEREIRA, Cristovão (Takamatan)/Maut lian. “12 Novembru 91 – Foin sa’e otas nurak, la hakiduk, la’o hasoru.” Poema, Camea, 21 Novembru 1991. Publikadu fali iha TATOLI, 9 Novembru 2026. https://tatoli.tl/2026/11/09/foin-sae-otas-nurak-la-hakiduk-lao-hasoru/
- World Bank. Macro Poverty Outlook for Timor-Leste: Annual Meetings 2026. Washington, D.C.: World Bank, 2026.
- Amnesty International, East Timor: The Santa Cruz Massacre, AI Index ASA 21/023/1991, 14 Novembru 1991; International Commission of Jurists (ICJ), Blaming the Victims: The 12 November 1991 Massacre in Dili, East Timor, and the Response of the Indonesian Government, Geneva, February 1992. Estimativa númeru vítima iha relatóriu sira ne’e la hanesan; tanba ne’e, testu uza formulasaun “ema sivíl barak” no la hatama númeru ida nu’udar númeru definitivu.
- World Bank, Macro Poverty Outlook for Timor-Leste: Annual Meetings 2026, Washington, D.C., 2026. Relatóriu ne’e analiza situasaun fiskál, pobreza, produtividade, kriasaun empregu no diversifikasaun ekonomia iha Timor-Leste.
- Cristovão PEREIRA (Takamatan)/Maut lian, “12 Novembru 91 – Foin sa’e otas nurak, la hakiduk, la’o hasoru,” poema ne’ebé hakerek iha Camea, 21 Novembru 1991; publika iha TATOLI, 9 Novembru 2026, ho títulu “Foin sa’e otas nurak, la hakiduk, la’o hasoru.”

