Top

Governu hahú levantamentu tékniku ba konstrusaun gazodutu Greater Sunrise mai Natarbora

Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) lansa ofisialmente serbisu Levantamentu Detalladu iha Tasi (Detailed Marine Survey – DMS). Foto/António Daciparu.

 LIKISÁ, 11 Novembru 2026 (TATOLI)-Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) lansa ofisialmente serbisu Levantamentu Detalladu iha Tasi (Detailed Marine Survey – DMS), nu’udar etapa importante atu apoia estudu no dezenvolvimentu gazodutu husi Greater Sunrise no Bayu Undan bá Natarbora, Timor-Leste.

Levantamentu ne’e sei halibur dadus no informasaun téknika esensiál kona-ba kondisaun tasi-okos, estrutura jeolójika, estabilidade rai no ambiente mariñu, atu apoia dezeñu enejeñaria, avaliasaun risku no selesaun rota pipeline nian.

Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, mak lansa servisu levantamentu dadus ne’ebé hala’o iha Portu Baía Tíbar, liuhusi demonstrasaun kona-ba lansamentu Veíkulu Subakuátiku Autónomu (Autonomous Underwater Vehicle – AUV) husi ró Fugro nian ba tasi.

Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) lansa ofisialmente serbisu Levantamentu Detalladu iha Tasi (Detailed Marine Survey – DMS). Foto/António Daciparu.

Serimónia ne’e hetan partisipasaun hosi membru Governu, deputadu Parlamentu Nasionál, reprezentante entidade sira ne’ebé tutela ba MPRM, no mós reprezentante husi Fugro, nu’udar empreza ne’ebé sei ezekuta maoria husi levantamentu DMS nian.

Ministru Petróleu no Rekursu Minerál, Francisco Monteiro, esplika katak levantamentu DMS sei halibur dadus tékniku esensiál sira hodi apoia rota gazodutu nian, avaliasaun estabulidade tasi-okos, análize risku jeolójiku no halo planeamentu ba koridór gazodutu ne’ebé propoin.

“Dadus sira ne’e sei fornese baze importante ba dezeñu enjeñaria, avaliasaun risku, no apoia desizaun sira relasiona ho dezenvolvimentu TLNG iha downstream nian”, Francisco da Costa Monteiro, hatete iha Tíbar, ohin.

Nia esplika katak programa DMS fahe ba pakote serbisu haat, ne’ebé inklui levantamentu jeofíziku, jeotékniku lijeiru, jeotékniku pezadu no meteoseanográfiku.

Pakote dahuluk mak levantamentu jeofíziku no karaterizasaun ambientál baze, inklui levantamentu sízmiku ho ezolusaun aas tebes. Serbisu ne’e sei uza sistema sondajen batimétrika multifeixe (Multibeam Echo Sounder – MBES), sonar varrimentu laterál (Side-Scan Sonar – SSS) no sistema perfilajen iha tasi okos (Sub-Bottom Profiler – SBP), atu halo mapeamentu ba tasi okos no estrutura sira iha nia okos. Serbisu ida-ne’e sei ezekuta husi Fugro Singapore.

Pakote daruak mak levantamentu jeotékniku lijeiru, ne’ebé sei uza ekipamentu atu halibur amostra tipu kaixa (box coring), halo teste penetrasaun estátika ho kone (Cone Penetration Test – CPT), inklui uza ekipamentu pistaun (piston coring) no teste amostra sira hodi determina karaterístika kamada superfisiál iha tasi okos. Serbisu ne’e sei permite avalia karaterístika kamada superfisiál iha tasi- kos, inklui halibur amostra sedimentu no bee tasi atu halo análize ambientál. Empreza P.T. Taka Indonesia sei implementa pakote ida-ne’e.


Ró Fugro ne’ebé sei halo levantamentu dadus. Foto/António Daciparu.

Pakote datoluk mak levantamentu jeotékniku pezadu, ne’ebé inklui teste CPT iha profundidade (deep CPT), perfurasaun iha tasi okos (seabed drilling), halibur amostra ho ekipamentu box coring no deep piston coring, no teste ba amostra sira atu avalia risku jeolójiku iha tasi okos. Fugro Singapore sei ezekuta pakote ida-ne’e.

Pakote dahaat mak levantamentu meteoseanográfiku, ne’ebé sei rekolla dadus meteorolójiku no idrodinámiku tasi nian, hanesan laloran, korente, no anin. Serbisu ne’e mós sei ezekuta houi Fugro Singapore.

Francisco Monteiro hatete katak empreza sira ne’ebé selesionada iha kapasidade téknika no esperiénsia nesesária atu hala’o levantamentu ne’ebé komparavel ho projetu importante sira iha setór petróleu no gás iha rejiaun.

Nia temi projetu sirahanesan Scarborough Energy Project, iha Austrália; Abadi LNG Project, iha Indonézia; Kelidang Cluster Gas Development, iha Brunei; no Woodside North West Shelf Project, iha Austrália.

Tuir ministru, serbisu DMS sei dura entre fulan neen no ualu, tuir durasaun kontratu nian. Dadus tékniku no rezultadu levantamentu sira sei disponivel iha meadu tinan 2027.

“Rezultadu sira ne’e sei fornese baze téknika fundamentál ba estudu enjeñaria tuirmai, selesaun rota gazodutu no atividade dezenvolvimentu projetu nian, hodi kontribui ba roteiru dezenvolvimentu Greater Sunrise nian ne’ebé konkorda ona”, nia dehan.

Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) lansa ofisialmente serbisu Levantamentu Detalladu iha Tasi (Detailed Marine Survey – DMS). Foto/António Daciparu.

Nia subliña katak konkluzaun programa DMS tuir kalendáriu sei kontribui ba alkansa etapa prinsipál sira hosi projetu ne’e, inklui atinje Desizaun Finál Investimentu (Final Investment Decision – FID) iha 2029 no hahú produsaun gás naturál likidu (Liquefied Natural Gas – LNG) entre 2034 no 2035.

Iha fatin hanesan, Group Director APAC husi Fugro, Loo Luh Shyang, hatete katak empreza ne’e sente onra boot tanba hetan konfiansa atu hala’o levantamentu DMS ba rota pipeline ne’ebé propoin atu liga Greater Sunrise no Bayu-Undan ho Natarbora.

“Ohin mak marka lansamentu ofisiál ba Detailed Marine Survey, ida-ne’e atu halo levantamentu tékniku kona-ba rota pipeline ne’ebé propoin atu liga Greater Sunrise no Bayu-Undan mai Natarbora. Ba Timor-Leste, serbisu ida-ne’e la’ós de’it atu komprende kondisaun iha tasi okos, maibé importante atu fornese koñesimentu no informasaun ne’ebé nasaun presiza hodi foti desizaun kona-ba infraestrutura, enerjia no dezenvolvimentu nasaun nian ba longu prazu”, nia dehan.

Nia esplika katak Fugro sei lori perísia iha área jeofízika, jeotéknika no meteoseanográfika atu komprende kondisaun tasi-okos, estrutura jeolójika no ambiente mariñu.

Loo Luh Shyang mós subliña importánsia levantamentu ne’e, liuliu tanba rota pipeline ne’ebé liga Greater Sunrise ho Timor-Leste sei liuhusi tasi iha parte súl, ne’ebé iha fatin balun kle’an to’o liu métru 3.000. Tanba ne’e, presiza levantamentu ho presizaun aas atu determina rota ne’ebé seguru no apropriadu.

“Informasaun ne’ebé ami halibur nu’udar espesialista iha área dadus jeoespasiál (geodata specialist), ami transforma dadus hirak-ne’e sai koñesimentu ne’ebé ema bele uza atu foti asaun no desizaun. Iha Fugro, ami ajuda hamenus inserteza, atu desizaun importante sira bele foti ho konfiansa boot liután”, nia realsa.

Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) lansa ofisialmente serbisu Levantamentu Detalladu iha Tasi (Detailed Marine Survey – DMS). Foto/António Daciparu.

Nia hatutan katak Fugro iha ona esperiénsia serbisu iha tasi Timor-Leste, liuliu liuhusi kolaborasaun ho DEME hahú iha tinan 2012, bainhira empreza ne’e fó apoiu ba estudu inisiál kona-ba pipeline husi Greater Sunrise ba tasi-ibun Timor-Leste.

“Depoizde tinan 14, ami filafali mai. Teknolojia ne’ebé ami uza muda ona, kapasidade ami-nian aumenta ona no ámbitu serbisu ami-nian luan liután. Maibé, Fugro kontinua iha ne’e to’o ohin loron. Ami lori esperiénsia no lisaun sira ne’ebé aprende durante tinan hirak liubá, hamutuk ho kapasidade no teknolojia ne’ebé ami iha ohin, atu fó apoiu ba DEME no Timor-Leste iha prosesu konsiderasaun no foti desizaun sira ne’ebé sei mai”, nia afirma.

Nia asegura katak Fugro sei fó prioridade ba seguransa, responsabilidade no transparénsia durante implementasaun programa ne’e, liuhusi kolaborasaun besik ho MPRM.

“Ami sei serbisu besik ho ministériu no fahe ami-nia koñesimentu no esperiénsia téknika ho transparénsia. Ami sei implementa programa ida-ne’e ho responsabilidade boot, ho seguransa hanesan prioridade no tuir padraun sira ne’ebé imi hein hosi ami. Liu-liu, ami sei fornese ba Timor-Leste dadus jeoespasiál (geodata) ne’ebé viavel no análize téknika ne’ebé kredivel, atu apoia desizaun sira ne’ebé imi presiza foti”, nia dehan.

Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hatete katak estadu kona-ba dezenvolvimentu Greater Sunrise iha ona no levantamentu ne’ebé Fugro hahú ne’e sei ajuda determina rota pipeline ne’ebé apropriadu atu evita risku sira iha tasi.

Xanana Gusmão mós klarifika katak, maski operasaun Bayu-Undan remata ona, ida-ne’e la signifika katak rekursu gás iha área ne’e hotu ona. Nia esplika katak kontratu atu esplora rekursu ne’e mak remata ona, maibé Governu sei estuda nafatin opsaun atu liga área Bayu-Undan ho Natarbora.

“Ita hotu hatene no ema barak sempre dehan katak Bayu-Undan mina maran ona. Maibé kontratu sira atu esplora ne’e mak hotu ona. Ita dehan imi fila bá imi-nia uma, maibé mina iha okos sei iha ne’e mak pipeline ne’e atu mai husi Greater Sunrise bá Natarbora. Sira mós sei estuda husi Bayu-Undan mai tan Natarbora. Ida-ne’e ita tenke klarifika tiha, la’e ita hanoin katak gasta hela de’it osan maibé la halo buat ida. Ita iha vizaun, no vizaun la’ós katak halo ohin akontese kedas, maibé la’o tuir faze”, nia konklui.

Liuhusi levantamentu ne’e, Xanana dehan ida-ne’e atu hatene ona dalan sira ba gazodutu nian mak sei hakat bá faze tuirmai.

Hafoin serimónia lansamentu, ró Fugro sei sai husi Portu Baía Tibar iha tuku 22h00 kalan bá Natarbora, nune’e hahú aban bao in serbisu levantamentu nian.

Notísia relevante: Aban, Governu lansa peskiza ba rota gazodutu husi kampu Greater Sunrise mai Timor-Leste

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!