Santa Krús Nia Lian mak Lian Maromak Nian no Lian Maubere-Oan Nian

(Reflexaun ba Selebrasaun Loron Masakre Santa Krús-Dili ba da-35 iha Postu Uatolari) 

Hosi: Pe. Heri Soares, SVD*) 

Loromatan dadeer kari nia roman hasee ai-horis, balada sira no emar sira, iha loron 12 Novembru 2026 ne’e, ha’u mós hakarak hasee timoroan sira ho roman reflesaun mukit ida hodi selebra loron Masakre Santa Krús ba da-35 (12 Novembru 1991—12 Novembru 2026) ho liafuan “domin” nanesan;

KARTA DOMIN HUSI NIA NE’EBÉ BA LA FILA MAI 

Ho iis lakon…

Ha’u lee mensajen badak husi Nai,

Ne’ebé hakerek ho sentimentu domin nian

Iha tatis ne’ebe antes

Ha’u koko atu hiit ain sai husi uma!

Mensajen ne’e mai ha’u de’it ka ba ó mos? 

“Amor… ha’u hatene ó hatene ha’u-nia hanoin,

Maibé ha’u hatene ó hatene mós saida mak ohin ha’u atu halo.

Amor… karik loron ohin hanesan loron ikus,

mak ha’u sei nafatin dehan ba ó dala ida tan:

“Ha’u hadomi ó, amor”

Ha’u hadomi ó hanesan sinál ida mai ha’u,

No, ba ó katak itarua sei lee nafatin

Mensajen ne’ebe hanesan iha mundu seluk

mundu rohan laek nian”. 

Posibilidade…

Ohin kalan, ha’u koko hakerek fila-fali memoria ne’e

Iha ne’ebe, naroman loro-matan fo mai

ha’u oportunidade kmanek ida-ne’e

Atu deskobre ó-nia lalatak ne’ebé ohin hela de’it memória

Aban moris seluk sei mai,

No, ó-nia lalatak hahú hamout an tuir tempu no lakon leet

Iha naroman loromatan nia okos

Lakon no laiha lia-menon ruma 

Maibé…

Nai sei la kolen dala ida tan hodi hakesi ita rua nia domin iha

Nia bensaun Orasaun loro-loron nian.

Ohin, ó naran sai ladaña moris rohan laek nian

Mai ha’u no ba Juventude Maubere oan asswa’in

No ó naran sei la lakon iha raan tinta domin nian ne’ebé ó rasik marka

No hakerek metin ona iha bandeira RDTL

No, ó rasik kuda ona iha espíritu Juventude Asswa’in nia fuan

No, ó ohin loron sai hanesan saudades ne’ebé laiha rohan

Amin…

Orasaun mak nafatin sai knuuk ba ita hodi hasoru malu dala ida tan!

Viva Joventude Loriku Asswa’in

Viva Timor Lorosa’e 

“Iha ne’ebé mundu ne’e fatin ba ita hodi hamriik ba, iha ne’e mós lalehan sei sai mahon ba ita hodi hamriik ho firmeza hodi dehan; ami timoroan Maubere nia oan”

Ba ita nia eroi no eroiana sira

Ba aman-inan veternanus no veterana

Ba ita-nia patriota sira

Ba autoridade sira; sivíl no militár

No ba maluk sarani doben sira mak Kristu hadomi… 

Ohin, ita libur mutu iha fatin ne’e hodi selebra loron Masacke Santa Cruz ba da-35 hodi hanoin hikas ita-nia eroi sira-ne’ebé mak fó sira-nia an ba mate hodi ohin loron ita hetan independénsia.

Timor-Leste nasaun ida-ne’ebé kiik tebe-tebes maibé riku ho nia istória sira kona-ba luta nian hahú kedas husi kolonialista Japaun, Portugál no Indonézia. Fraze badak “…ha’u sei hakarak moris tinan rihun ida tan” ne’e foti husi livru poezia ho títulu “Ha’u”, ne’ebé hakerek husi poeta famozu Indonezia, Chairl Anwar (1943). Fraze rohan ne’e hakarak deskreve de’it kona-ba espíritu patriotizmu no nasionalizmu husi prosesu tomak luta ida-nian iha batalla moris ida-nian ne’ebé mak nunka mais atu hakiduk; hatudu iha aten brani no fuan boot hasoru terus no espíritu ida-ne’ebé mak lakan nafatin ba nafatin iha hakat sira moris nian, hahú husu tempu kolonializasaun to’o mai iha tempu ukun rasik an. 

Masacre Santa Cruz husu pergunta ida mai ita saida mak moris?

Moris ne’e hakarak duni husu ita hodi fó ninia definisaun loloos bainhira ita hala’o nia nu’udar moris ida mak moris. Tinan naruk ona pergunta kona-ba sentidu husi moris sai ona tópiku ba filózofu sira hodi hakarak ko’alia. Hahú husi tempu klásiku to’o mai ohin loron, ema sempre husu, moris ne’e iha ona nia sentidu ne’ebé klaru ou ita rasik mak fó sentidu ba moris ida-ne’e? Filózofu eksistensializmu Jean-Paul Sartre no Albert Camus fiar katak moris ne’e laiha nia sentidu ida mak klaru. Sartre dehan; ema hetan moris ida mak livre katak laiha objetivu ida mak klaru, no ita ida-idak iha responsanbilidade hodi fó sentidu ba ita-nia moris rasik (L’Être et le néant, 1943).

Kontráriu ho filozofu klasiku Aristoteles ne’ebé fó ninia hanoin katak ema ida-idak iha ninia “telos” ou “objetivu” ikus ne’ebé iha nanis ona iha sira-nia an. Husi perspetiva ida-ne’e, sentidu moris iha nanis ona no la kria husi ita ema baibain. Tuir fali peskiza ne’ebé mak halo husi psikólogu boot Viktor Frankl ne’ebé nu’udar mós vitima husi holocaust nian haktuir katak; ema-ne’ebé mak iha kbiit deskobre sentidu iha sira-nia moris, iha posibilidade boot ba sira hodi hala’o moris. Iha nia livru ho titulu Man’s Search for Meaning, nia dehan; “iha situasaun saida de’it, ema sei bele deskobre no hetan sentidu moris liu husi domin, obra, ou habrani an hodi hakarak foti risku ba nia an hodi hasoru moris ida-ne’e liu husi terus no susar”. 

Nakait ba realidade moris, moris ne’e husu duni ita-nia partisipasaun no kolaborasaun hodi hala’o moris ida-ne’e. Hanesan saida mak ita nia eroi sira Masacra Santa Cruz nian hakerek hela iha istória ida-ne’ebé ko’alia kona-ba Sira bé la rende ba moris. Ida-ne’e hatudu bainhira ita hala’o moris, basá moris ne’e la fasil hanesan ita fila liman hodi fihir ita-nia liman laran. Maibé moris ezije ita atu oinsá prienxe moris ida-ne’e ho reponsabilidade ne’ebé másimu.

Tanba moris ne’ebé ita iha, moris ne’e ida de’it maibé la hanesan. Iha ne’ebé diferensa moris hatudu iha ita ida-idak nia esforsu. Hanesan balun moris nu’udar funsionáriu públiku, balun moris nu’udar negosiante, balun moris nu’udar vendedór ambulante, balun moris nudar agrikultur, balun moris hanesan jornalista, no selu-seluk tan. Separasaun ida-ne’e la sai bareira ba iha moris tanba ita moris iha mundu ida de’it no tutur lalehan ida-deit.

Husi esperiénsia sira-ne’ebé mak iha ona atu hanorin ita, atu oinsá bele respeita ita-nia moris hodi fo responsabilidade ba moris ne’e iha ita nia rai hodi serbí malu nudar timoroan maubere oan.

Husi moris, nia husu atu ita hala’o moris iha roman ida-ne’ebé mak loromatan dadeer lori nia roman mai, tanba roman dadeer mak roman ida moris nian, roman ida nakonu ho esperansa. Maske defisil maibé ne’e mak realidade ida husi moris ida-ne’e nian. Buat importante ne’ebé ita presiza hala’o mak; “lalika hein loromatan sa’e mak ita hader, maibé ita hadeer antes ona atu loromatan dadeer mosu mai leno ita ho roman ida esperansa nian, atu ita hala’o moris ho roman ida mak hatene hadomi moris”. Ne’e sentidu ida husi moris ida-ne’ebé la rende ba moris tanba moris ne’e ita nian no ita mak hala’o moris ne’e.

Hanesan iha leitura dahuluk ne’ebé haktuir kona-ba Moises ne’ebe hateten ba Arão ho nia oan sira dehan; “Nai fó bensa ba ó, Nai hatudu nia oin mamar ba ó, Nai hatudu Nia laran luak ba ó, Nai fila oin ba ó, fó dame ba ó” (Núm. 6:22). Klaru tebe-tebes hanesan mós saida mak akontese ba ita-nia eroi sira katak; Maromak hadomi ita, Maromak hadomi Nia Povu Timor Lorosa’e. Hanesan dadolin otas tuan ne’ebé hananu; “Maromak fuan monu iha Israel, Maromak hili Israel, maibe Maromak hadomi liu Nia Povu Timor Lorosa’e”.

Iha leitura daruak nian, ba sarani sira iha Eféso São Paulo dehan; keta halo Maromak nia espíritu laran susar. Tanba Maromak Nia Espíritu, Espíritu ida-ne’ebé mak mai hodi hatene perdua, hadomi no dame (Ef. 4:5-7). Liafuan profétiku ne’e, haktuir momoos ona husi ita-nia eroi sira-nia prinsipiu luta nian, iha ne’ebe sira hametin unidade hodi harii pás, domin no perdaun. Husi sira ita presiza aprende oinsá atu perdua malu, hadomi malu no dame malu.

Sentidu ne’ebe hanesan iha Evangelho, São João mós husu ita hodi tenke hadomi malu. Ko’alia kona-ba hadomi malu, ita-nia nasaun Timor-Leste ohin loron hasoru hela krize boot ida-ne’ebé nu’udar veneno hodi hamate dezenvolvimentu nasaun ida-ne’e nian mak “krize domin”. Ita hakarak nasaun ida ne’e ba oin ita tenki iha domin ba malu nudar Timor oan. Papa Leão-XIV dehan; Dezenvolvimentu atu lao iha mundu ne’ebé deit, buat ne’ebe ita presija kuda no harii mak “Domin”. Domin la-iha dezenvovimentu moos sei la-iha no sei la akontese.

Ohin, ba dala tolunulu-resin lima (35) mak ita komemora loron Masakre Santa Cruz. Mai ita hotu aprende husi istória sira pasadu nian hodi alkansa ba ita-nia futuru ida mak di’ak tuir ita hotu-hotu nia mehi. Ita hato’oIta-nia obrigadu la-nahas ba ita-boot sira-ne’ebé ho domin luta ba rai ida-ne’e; husi imi-nia sakrifika an mak ohin loron ami hotu moris iha ámbitu liberdade nia laran. Ami goza ami-nia moris nu’udar sidadaun loos nasaun ida-nian.

Ami ne’ebé nu’udar foinsa’e, ami presiza aprende husi ita-boot sira kona-ba luta no sakrifisiu. Ohin loron, ita-boot sira hakerek hela marka boot ida iha ami fuan no laran kona-ba istória ukun rasik an iha nasaun doben RDTL.

Husi istória fó mai ita liberdade. Husi istória hanorin ita aprende moris. Husi istória hakerek ita-nia pasadu. Husi istória harii ita-nia prezente. Husi istória kontinua luta ba futuru. Hanesan loromatan ne’ebé hatudu nia naroman loro-loron mai ita iha ita rai Timor Lorosa’e ida-ne’ebé livre tanba sakfisiu husi ita-nia eroi-eroiana libertasaun nasionál no asswa’in sira-ne’ebé mak mate hodi realiza ita hotu nia mehi ukun rasik an ida-ne’e.

Mai ita hotu no liuliu mai ami jerasaun foun sira, labele haluha istória sira-ne’e nu’udar parte ida husi ita-nia prosesu luta nian. Hamutuk aprende husi istória no hodi kontinua fó onra no gloria ba ita-nia eroi sira nia sacrifika a’an no didikasaun tomak.

Husi silénsiu rohan Santa Krús-Dili nian ne’ebe momentu ne’eba identiku ho naran “Kota Kuburan” mak oras ne’e hamosu istória no istória ne’e iha lian rasik. Lian ida-ne’ebé konsege dere odamatan mundu nian atu mundu rekonese Timor ona Maromak ona, Timor oan Maubere Nia Oan. Husi memória, sira rai hela riku-soin istória ba jerasaun ida-ne’e, atu nune’e istória murak no kmanek hirak ne’e moris nafatin ba nafatin.

Masakre Santa Cruz konvida ita hotu hodi brani ko’alia no hateten kona-ba istória sira moris nian, atu nune’e husi istória ne’e rasik bele liberta ita husi moris pasadu nian, hodi ita rekoñese ita-nia moris prezente atu ita brani alkansa ba oin hodi hasoru moris ba loron aban nian. 

Santa Krús iha Timor, Santa Krús lori Timor ba mundu

Santa Krús iha Timor, Santa Krús lori lian povu Maubere Nian

Santa Krús iha Timor, Santa Krús hananu dadolin Timor ona nian

Santa Krús iha Timor, Santa Krús hakerek istória ba Timor ida horsehik, ohin no aban

Santa Krús nia lian mak lian Maromak Nian no Povu Maubere Oan nia lian

Ita hotu Timor oan, Maubere oan

Timor, Rai Santa Krús

Santa Krús nia Istória mak Timor Nia Istória ne’ebé riku tebe-tebes

Santa Krús Moris iha Istória, Santa Krús moris iha Timor ba Timor ohin, aban no ba nafatin

Husi Santa Krús ita aprende hodi halo Istória, selebra memória, manán vitória no hela ho istória katak; “…iha moris keta tauk atu ko’alia kona-ba istória, maibé tauk wainhira ita la-iha istória atu ko’alia. Tanba ne’e, mai ita koko halo istória atu ita-nia moris nakonu ho istória hodi kaptura ita-nia moris sai moris ida-ne’ebé iha folin” [soco].

*) Hakerek-na’in, Pe. Heri Soares, SVD, atuál Pároku Igreja Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Viqueque